Trả lời nhanh
Nêu hiệu quả nghệ thuật của câu hỏi tu từ trong câu thơ da trời ai nhuộm mà xanh ngắt. Câu hỏi tu từ “Da trời ai nhuộm mà xanh ngắt?” trong bài Thu ẩm của Nguyễn Khuyến không đòi người đọc trả lời. Nó bộc lộ sự ngỡ ngàng, trầm trồ trước bầu trời thu xanh đặc, đồng thời gợi bàn tay tạo hóa và mở ra nỗi lòng u uất khi đặt cạnh câu “Mắt lão không vầy cũng đỏ hoe”. Ở bốn câu thơ thường được in đậm phía trên, các từ láy là le te, lập lòe, phất phơ, lóng lánh: chúng gợi hình, gợi thanh và làm cảnh quê trở nên sống động.
Câu hỏi và ngữ liệu
Đề yêu cầu: Chỉ ra và nêu hiệu quả nghệ thuật của các từ láy trong những câu thơ in đậm. Bốn câu thường được in đậm là khổ mở của Thu ẩm:
Năm gian nhà cỏ thấp le te,
Ngõ tối đêm sâu đóm lập lòe.
Lưng giậu phất phơ màu khói nhạt,
Làn ao lóng lánh bóng trăng loe.
Ngay sau đó là hai câu gắn với từ khóa tìm kiếm của nhiều em:
Da trời ai nhuộm mà xanh ngắt?
Mắt lão không vầy cũng đỏ hoe.
Một số phiếu chỉ chấm phần từ láy; một số phiếu khác hỏi riêng hiệu quả của câu hỏi tu từ. Bài này giải cả hai, vì chúng nằm trong cùng một bài thơ và cùng một mạch cảm xúc. Một số lời giải ngắn chỉ viết “thấy trời thu đẹp, thắc mắc ai nhuộm”; cách đó đúng hướng nhưng chưa đủ ý đối lập với tâm trạng nhà thơ.
Từ láy trong các câu in đậm
Từ láy là từ được tạo bằng cách lặp lại toàn bộ hoặc một phần âm tiết, nhằm gợi hình, gợi thanh hoặc gợi cảm. Trong bốn câu in đậm có bốn từ láy, đều là láy bộ phận:
| Từ láy | Kiểu láy | Hiệu quả trong câu thơ |
|---|---|---|
| le te | Láy vần “e” | Gợi dáng nhà cỏ thấp, nhỏ, xộc xệch, gần với nếp nhà quê chứ không phải ngôi nhà cao, vững. |
| lập lòe | Láy âm đầu “l” | Gợi ánh đom đóm lúc tỏ lúc mờ trong đêm sâu, vừa có hình vừa có nhịp chớp. |
| phất phơ | Láy âm đầu “ph” | Tả khói ở lưng giậu lay rất nhẹ, cảnh tĩnh mà vẫn có chuyển động. |
| lóng lánh | Láy âm đầu “l” | Tả mặt ao vụn ánh trăng, làm câu thơ sáng lên sau hai câu tối. |
“Nhạt” và “loe” đứng một mình, không phải từ láy. “Xanh ngắt” và “đỏ hoe” cũng là từ láy, nhưng nằm ở hai câu sau, thường không thuộc phần in đậm của phiếu bài về bốn câu mở. Nếu đề in đậm cả bài, em kể thêm hai từ này: xanh ngắt cực tả màu xanh sâu, đặc, sạch; đỏ hoe gợi mắt cay, mờ, mệt.
Hiệu quả chung: bốn từ láy tạo nhạc điệu êm, giàu hình ảnh cho bức tranh đêm thu ở làng quê (nhà cỏ, ngõ tối, khói giậu, ao trăng). Cảnh đẹp theo kiểu bình dị, không phô trương. Đó là bút pháp tả cảnh ngụ tình của Nguyễn Khuyến: cảnh càng thanh thì nỗi lòng càng lộ khi đọc tiếp.
Hiệu quả của câu hỏi tu từ “Da trời ai nhuộm mà xanh ngắt?”
Câu hỏi tu từ là câu có hình thức hỏi nhưng không nhằm tìm thông tin. Người nói đã mang sẵn cảm xúc; câu hỏi chỉ là cách bộc lộ cảm xúc ấy.
Ở câu này có ba lớp hiệu quả:
- Tả cảnh. “Xanh ngắt” không phải màu xanh nhạt, xanh nhờ. Đó là da trời thu trong, cao, một màu. Chữ “da trời” khiến bầu trời như một tấm lụa căng trước mắt.
- Gợi liên tưởng. “Ai nhuộm” không chờ tên một người thợ nhuộm. Câu hỏi biến màu trời thành sản phẩm của một bàn tay vô hình, tức tạo hóa. Vì không có lời đáp, sự xanh ấy vừa thực vừa huyền.
- Bộc lộ tâm trạng khi đọc cặp câu. Câu dưới, “Mắt lão không vầy cũng đỏ hoe”, kéo ánh nhìn từ trời cao xuống đôi mắt già. Trời thì xanh ngắt, mắt thì đỏ hoe. Câu hỏi tu từ vì thế không chỉ là lời khen cảnh. Nó mở khoảng trống: cảnh thu quá sạch, còn người uống rượu trong nhà cỏ thì không thư thái. Rượu “tiếng rằng hay” mà “độ năm ba chén đã say nhè” càng cho thấy nỗi buồn không được giải.
Đoạn trả lời đủ ý có thể viết: Câu “Da trời ai nhuộm mà xanh ngắt?” là câu hỏi tu từ kết hợp từ láy “xanh ngắt”. Câu hỏi không đòi đáp án, mà bộc lộ sự ngỡ ngàng trước bầu trời thu xanh đặc, gợi bàn tay tạo hóa đã “nhuộm” da trời. Đặt cạnh “Mắt lão không vầy cũng đỏ hoe”, câu thơ tạo tương phản giữa ngoại cảnh trong trẻo và nội tâm u uất của nhà thơ.
Cách làm bài và lỗi thường gặp
Câu “chỉ ra và nêu hiệu quả” luôn có hai vế. Thiếu vế nào cũng mất điểm.
- Chỉ ra: gọi đúng tên (từ láy hoặc câu hỏi tu từ) và trích đúng từ, đúng câu. Không ghi chung “các từ láy trong bài” mà không liệt kê.
- Nêu hiệu quả: gắn với hình ảnh cụ thể. “Làm câu thơ hay hơn” là câu nhận xét trống. Phải nói hay ở chỗ nào: gợi dáng nhà thấp, gợi đóm đóm chớp, gợi khói lay, gợi ao sáng, gợi ngỡ ngàng, gợi tương phản mắt đỏ hoe.
Lỗi hay gặp khác: nhầm từ láy với từ ghép (nhà cỏ, đêm sâu, bóng trăng không phải từ láy); gọi “xanh ngắt” là so sánh; hoặc giải thích câu hỏi tu từ như một câu hỏi thật (“tác giả chưa biết ai nhuộm trời”). Nguyễn Khuyến không thiếu thông tin. Ông cố ý hỏi để bày tỏ.
Khi chép thơ, em giữ đúng từ “le te”, “lập lòe”. Viết thành “lè tè”, “lấp lánh” là đổi cả sắc thái: “lấp lánh” sáng và vui hơn “lóng lánh” của mặt ao đêm.
Ba bài luyện tập
Bài 1. Nêu hiệu quả của cặp từ láy “xanh ngắt” và “đỏ hoe” trong hai câu thơ về da trời và mắt lão.
Đáp án: Hai từ láy tạo tương phản màu sắc. “Xanh ngắt” cực tả trời thu trong, sâu, tĩnh. “Đỏ hoe” gợi mắt già cay, mỏi, không cần gió bụi cũng đỏ. Cặp láy khiến cảnh đẹp và nỗi buồn hiện ra cùng một lúc.
Bài 2. Câu “Trời xanh thế, hỏi ai mà chẳng nhớ nhà?” có phải câu hỏi tu từ không? Hiệu quả là gì?
Đáp án: Có. Người nói không chờ ai trả lời. Câu hỏi biến màu trời thành cái cớ để bộc lộ nỗi nhớ nhà, đồng thời kéo người đọc vào cùng một cảm xúc.
Bài 3. Trong câu “Khói bếp phất phơ sau luỹ tre”, từ láy nào? Tác dụng?
Đáp án: “Phất phơ”, láy âm đầu. Gợi khói bay chậm, nhẹ, cảnh làng thanh và tĩnh.
Câu hỏi thường gặp
Da trời ai nhuộm mà xanh ngắt là câu hỏi tu từ nhằm mục đích gì?
Không đòi lời đáp. Câu thơ bộc lộ sự ngỡ ngàng trước bầu trời thu xanh đặc và gợi bàn tay tạo hóa.
Các từ láy trong bốn câu thơ in đậm của Thu ẩm là gì?
Le te, lập lòe, phất phơ và lóng lánh. Chúng gợi dáng nhà thấp, ánh đom đóm, khói lay và mặt ao sáng.
Xanh ngắt và đỏ hoe có phải từ láy không?
Có. Xanh ngắt cực tả trời thu trong và sâu; đỏ hoe gợi mắt già cay, mệt. Hai từ tạo tương phản cảnh và tâm trạng.
Một số đáp án chỉ viết trời thu đẹp có đủ điểm không?
Đủ ý tả cảnh nhưng còn thiếu. Nên nêu thêm tương phản với câu mắt lão đỏ hoe thì bài trọn ý tâm trạng.
Thu ẩm là thơ của ai?
Nguyễn Khuyến. Bài thuộc chùm thơ thu, tả đêm thu ở làng quê để ngụ nỗi lòng.