Trả lời nhanh
Cặp chất không xảy ra phản ứng là cặp không thoả mãn điều kiện phản ứng: kim loại đứng sau H với axit loãng (Cu + HCl), kim loại yếu với muối của kim loại mạnh (Cu + FeSO4), hoặc phản ứng trao đổi không tạo kết tủa, khí, chất điện li yếu (NaCl + KNO3). Đề gốc không kèm phương án nên dưới đây là cách kiểm tra từng cặp.
Câu hỏi này thường hỏi gì?
Đề thường cho 4 cặp chất, trong đó 3 cặp phản ứng được và 1 cặp không. Em không cần nhớ từng cặp. Hãy xếp mỗi cặp vào một “loại phản ứng”, rồi kiểm tra điều kiện của loại đó. Cặp nào không đủ điều kiện thì chọn.
Lưu ý: các cặp trong bài này là ví dụ minh hoạ phương pháp. Em hãy đối chiếu với phương án trong đề của mình bằng đúng các bước bên dưới.
Bước 1: Xác định loại phản ứng và điều kiện
| Loại cặp chất | Điều kiện để phản ứng xảy ra | Ví dụ không xảy ra |
|---|---|---|
| Kim loại + axit (HCl, H2SO4 loãng) | Kim loại đứng trước H trong dãy hoạt động | Cu + HCl; Ag + H2SO4 loãng |
| Kim loại + dung dịch muối | Kim loại mạnh hơn kim loại trong muối (và không tan trong nước ở điều kiện thường) | Cu + FeSO4; Ag + CuSO4 |
| Muối + muối, muối + axit, muối + bazơ (trao đổi) | Chất tham gia tan (trừ một số trường hợp với axit) và sản phẩm có kết tủa, khí hoặc chất điện li yếu | NaCl + KNO3; KCl + NaOH |
| Oxit axit + dung dịch | Tác dụng với bazơ hoặc nước (nếu oxit tan); không tác dụng với axit | CO2 + HCl; SiO2 + H2O |
| Oxit bazơ + nước | Chỉ oxit của kim loại kiềm, Ca, Ba, Sr | CuO + H2O; Fe2O3 + H2O |
| Halogen + muối halogenua | Halogen mạnh hơn đẩy halogen yếu hơn (Cl2 > Br2 > I2) | Br2 + NaCl; I2 + NaBr |
| Muối + axit (muối không tan) | Muối cacbonat, sunfit tan được trong axit mạnh; BaSO4, AgCl không tan trong axit | BaSO4 + HCl; AgCl + HNO3 |
Bước 2: Viết thử phương trình để chắc chắn
Với cặp nghi là phản ứng được, em thử viết sản phẩm. Nếu sản phẩm tạo ra vẫn là các chất tan, không khí, không kết tủa thì phản ứng trao đổi không xảy ra.
- Zn + 2HCl → ZnCl2 + H2↑ (sủi bọt khí, Zn đứng trước H).
- Cu + 2AgNO3 → Cu(NO3)2 + 2Ag↓ (dung dịch dần chuyển xanh, có kim loại trắng bạc bám vào Cu).
- 2NaOH + CuSO4 → Na2SO4 + Cu(OH)2↓ (kết tủa xanh lam).
- BaCl2 + Na2SO4 → BaSO4↓ + 2NaCl (kết tủa trắng).
- NaCl + KNO3: nếu đổi chỗ ion được NaNO3 và KCl, đều tan, không có khí hay kết tủa → không phản ứng.
Vì sao các cặp trên không phản ứng?
- Cu + HCl: Cu đứng sau H, không đẩy được H2 khỏi axit loãng.
- Cu + FeSO4: Cu yếu hơn Fe nên không đẩy được Fe ra khỏi muối. Ngược lại Fe + CuSO4 thì có phản ứng.
- CO2 + CaCl2: nếu có phản ứng sẽ sinh CaCO3 và HCl, nhưng CaCO3 tan ngay trong HCl, nên phản ứng không xảy ra.
- Br2 + NaCl: brom kém hoạt động hơn clo.
Lỗi sai thường gặp
- Cho Na, K, Ca tác dụng với dung dịch muối rồi kết luận “đẩy kim loại”. Thực tế các kim loại này tác dụng với nước trước, tạo bazơ, sau đó bazơ mới có thể phản ứng với muối.
- Thấy tên axit mạnh là nghĩ phản ứng được. Axit HCl, H2SO4 loãng không tác dụng với Cu, Ag. Cu chỉ phản ứng với H2SO4 đặc, nóng hoặc HNO3.
- Quên tính tan: muối BaSO4, AgCl không tan nên không “phản ứng” như muối thông thường.
Mẹo nhớ: phản ứng trao đổi cần “có thứ rời khỏi dung dịch” (kết tủa, khí) hoặc tạo nước/chất điện li yếu. Không có thứ nào rời đi, các ion chỉ “trộn lẫn” với nhau.
Luyện tập (tự đặt)
Câu 1. Cặp chất nào không xảy ra phản ứng? A. Zn và HCl; B. Cu và AgNO3; C. Ag và HCl; D. Na2CO3 và HCl.
Đáp án: C. Ag đứng sau H nên không tác dụng với HCl. Các cặp còn lại đều phản ứng: A sinh H2, B sinh Ag, D sinh CO2.
Câu 2. Cặp chất nào không xảy ra phản ứng? A. BaCl2 và H2SO4; B. NaOH và CuSO4; C. KNO3 và NaCl; D. Na2CO3 và CaCl2.
Đáp án: C. Sản phẩm trao đổi đều tan. A tạo BaSO4↓, B tạo Cu(OH)2↓, D tạo CaCO3↓.
Câu 3. Cặp chất nào không xảy ra phản ứng? A. Fe và CuSO4; B. Cu và ZnSO4; C. Al và HCl; D. Mg và FeCl2.
Đáp án: B. Cu yếu hơn Zn nên không đẩy được Zn ra khỏi muối.
Áp dụng cho đề của em
Với mỗi phương án trong đề: gọi tên loại phản ứng, đối chiếu điều kiện trong bảng, thử viết sản phẩm. Phương án nào thất bại ở bước kiểm tra điều kiện thì đó là cặp chất không xảy ra phản ứng.
Câu hỏi thường gặp
Cu có tác dụng với dung dịch HCl không?
Không. Cu đứng sau hiđro trong dãy hoạt động hoá học nên không đẩy được H2 khỏi HCl hay H2SO4 loãng. Cu chỉ phản ứng với H2SO4 đặc nóng hoặc HNO3.
Khi nào phản ứng trao đổi giữa hai muối không xảy ra?
Khi sản phẩm không có kết tủa, chất khí hay chất điện li yếu, tức là mọi chất tạo thành đều tan và phân li hoàn toàn, ví dụ NaCl và KNO3.
Na cho vào dung dịch CuSO4 có đẩy được Cu không?
Không. Na tác dụng với nước trước tạo NaOH và H2, sau đó NaOH phản ứng với CuSO4 tạo kết tủa Cu(OH)2 màu xanh lam.
CO2 có phản ứng với dung dịch CaCl2 không?
Không. Nếu có phản ứng sẽ tạo CaCO3 và HCl, nhưng CaCO3 tan trong HCl nên phản ứng không xảy ra.