Trả lời nhanh
Chí Phèo là truyện ngắn xuất sắc của Nam Cao (1917 – 1951), kể về bi kịch của một người nông dân lương thiện bị xã hội thực dân nửa phong kiến đẩy vào con đường tha hoá, lưu manh hoá. Tác phẩm tố cáo xã hội tàn bạo và khẳng định khát vọng làm người lương thiện, thể hiện tinh thần nhân đạo sâu sắc của nhà văn hiện thực.
1. Tác giả Nam Cao
- Tên khai sinh: Trần Hữu Tri (có tài liệu ghi Trần Hữu Trí). Bút danh Nam Cao ghép từ hai chữ đầu của huyện Nam Sang và tổng Cao Đà, nơi ông sinh ra.
- Quê quán: làng Đại Hoàng, phủ Lý Nhân, tỉnh Hà Nam. Làng quê này chính là nguồn nguyên mẫu cho làng Vũ Đại trong truyện.
- Cuộc đời: trước Cách mạng tháng Tám ông dạy trường tư, làm gia sư, viết văn kiếm sống. Sau Cách mạng ông hoạt động báo chí, văn nghệ phục vụ kháng chiến chống Pháp và hi sinh năm 1951 trong một chuyến công tác ở vùng địch tạm chiếm thuộc Ninh Bình.
- Đề tài chính: đời sống cơ cực của người nông dân và bi kịch tinh thần của trí thức nghèo thành thị.
Phong cách sáng tác
- Đi sâu phân tích tâm lí, xây dựng những tính cách phức tạp, nhiều giằng xé.
- Lối trần thuật linh hoạt: phối hợp nhiều điểm nhìn, nhiều giọng điệu (khách quan, triết lí, xót xa, mỉa mai).
- Ngôn ngữ gần với lời ăn tiếng nói hằng ngày nhưng giàu suy tưởng.
- Giàu tính triết lí và tinh thần nhân đạo.
Tác phẩm tiêu biểu: Chí Phèo, Lão Hạc, Đời thừa, Giăng sáng, Đôi mắt (truyện ngắn); Sống mòn, Truyện người hàng xóm (tiểu thuyết).
2. Tìm hiểu tác phẩm Chí Phèo
| Mục | Nội dung cần nhớ |
|---|---|
| Thể loại | Truyện ngắn hiện thực |
| Phương thức biểu đạt | Tự sự (kết hợp miêu tả, biểu cảm, đối thoại, độc thoại nội tâm) |
| Ngôi kể | Ngôi thứ ba, người kể chuyện biết hết nhưng linh hoạt thay đổi điểm nhìn |
| Bối cảnh | Làng Vũ Đại, nông thôn Việt Nam trước Cách mạng tháng Tám |
| Nhân vật chính | Chí Phèo; nhân vật quan trọng khác: Bá Kiến, Thị Nở |
Xuất xứ và quá trình đổi tên
Truyện được viết dựa trên một số nguyên mẫu ở làng Đại Hoàng. Lúc đầu nhà văn đặt tên là Cái lò gạch cũ. Năm 1941, khi in trong một tập truyện của Nam Cao, tác phẩm được nhà xuất bản đặt lại thành Đôi lứa xứng đôi. Về sau, khi in lại trong tập Luống cày, chính tác giả đặt tên là Chí Phèo.
Vì sao đổi tên có ý nghĩa? Tên “Cái lò gạch cũ” gợi vòng luẩn quẩn của số phận (sinh ra ở lò gạch, cuối truyện lại nhớ về lò gạch). Còn “Chí Phèo” đặt nhân vật làm trung tâm, buộc người đọc nhìn vào con người chứ không chỉ nhìn một hiện tượng xã hội.
3. Tóm tắt truyện
Chí Phèo là đứa trẻ bị bỏ rơi ở lò gạch cũ, được dân làng chuyền tay nhau nuôi. Lớn lên anh làm canh điền cho nhà Bá Kiến. Vì lòng ghen và thói độc ác của Bá Kiến, Chí bị đẩy vào tù.
Ra tù, Chí biến thành con người khác: mặt đầy vết sẹo, suốt ngày say rượu, chửi bới, rạch mặt ăn vạ và trở thành tay sai đâm thuê chém mướn cho Bá Kiến. Một đêm trăng, Chí gặp Thị Nở, người đàn bà xấu xí, ngẩn ngơ. Bát cháo hành của Thị khiến Chí thức tỉnh, khao khát được trở lại làm người lương thiện.
Nhưng bà cô Thị Nở ngăn cản, Thị rút lui. Bị cự tuyệt quyền làm người, Chí xách dao đến nhà Bá Kiến, hỏi một câu đầy đau đớn: “Ai cho tao lương thiện?”. Chí giết Bá Kiến rồi tự sát. Cuối truyện, Thị Nở nhìn xuống bụng mình và nhớ đến cái lò gạch cũ.
Muốn xem nhiều bản tóm tắt ngắn gọn, hãy đọc thêm các mẫu tóm tắt tại Top mẫu tóm tắt Chí Phèo.
4. Bố cục và diễn biến số phận
- Phần 1 (từ đầu đến “cả làng Vũ Đại cũng không ai biết”): Chí Phèo xuất hiện cùng tiếng chửi.
- Phần 2 (tiếp đến “không bảo người nhà đun nước mau lên”): Chí Phèo mất hết nhân tính, trở thành công cụ của Bá Kiến.
- Phần 3 (còn lại): sự thức tỉnh, ý thức về bi kịch và cái chết của Chí.
Xem lời giải chi tiết hơn ở Bố cục bài Chí Phèo.
5. Phân tích nhân vật
5.1. Chí Phèo – bi kịch bị cự tuyệt quyền làm người
| Giai đoạn | Biểu hiện | Ý nghĩa |
|---|---|---|
| Trước khi vào tù | Là anh canh điền khoẻ mạnh, hiền lành, có ước mơ giản dị về một gia đình nhỏ | Bản chất lương thiện, vốn tốt đẹp |
| Sau khi ra tù | Ngoại hình biến dạng, nghiện rượu, chửi bới, rạch mặt ăn vạ, đâm thuê chém mướn | Xã hội tàn bạo huỷ hoại cả nhân hình lẫn nhân tính |
| Gặp Thị Nở | Tỉnh rượu, nghe tiếng chim, tiếng người đời thường, sợ cô độc và tuổi già, muốn làm hoà với mọi người | Phần người trỗi dậy nhờ tình thương |
| Bị cự tuyệt | Uống rượu trở lại, xách dao đòi “lương thiện”, giết Bá Kiến, tự sát | Cái chết là lời phản kháng và là bi kịch tột cùng |
Mẹo nhớ: Hãy nhớ ba bước “người – quỷ – người”. Chí sinh ra là người, bị xã hội biến thành quỷ, rồi được tình thương gọi dậy làm người nhưng không được chấp nhận.
5.2. Bá Kiến
Bá Kiến là cường hào gian hùng, “cáo già” của làng Vũ Đại. Hắn thao túng làng bằng thủ đoạn mềm dẻo: lúc đe doạ, lúc vỗ về. Việc hắn xoa dịu Chí bằng rượu và tiền đã biến Chí thành công cụ. Bá Kiến đại diện cho thế lực áp bức đứng sau bi kịch của người nông dân.
5.3. Thị Nở
Thị Nở xấu, nghèo, bị dân làng xa lánh, nhưng lại có tấm lòng thương người mộc mạc. Bát cháo hành là chi tiết nghệ thuật đặc sắc: nó là hơi ấm tình người đầu tiên Chí nhận được. Chi tiết này thường ra trong đề đoạn văn, bạn có thể tham khảo đoạn văn về bát cháo hành.
6. Giá trị nội dung
- Giá trị hiện thực: phản ánh xã hội nông thôn thực dân nửa phong kiến với áp bức của bọn cường hào, định kiến của cộng đồng; chỉ ra quy luật người lương thiện bị đẩy đến tha hoá.
- Giá trị nhân đạo: phát hiện và trân trọng phần người, khát vọng lương thiện còn sót lại trong một con người tưởng chừng đã bị huỷ hoại; đồng cảm với nỗi đau của người bị gạt ra ngoài xã hội.
- Chiều sâu triết lí: đặt ra câu hỏi về quyền được sống, được làm người và trách nhiệm của cộng đồng đối với con người.
7. Giá trị nghệ thuật
- Xây dựng nhân vật điển hình trong hoàn cảnh điển hình (Chí Phèo, Bá Kiến).
- Miêu tả tâm lí bậc thầy: đoạn Chí tỉnh rượu sau đêm gặp Thị Nở là trang văn phân tích tâm lí tinh tế nhất.
- Kết cấu vòng tròn: mở đầu bằng tiếng chửi, kết thúc bằng hình ảnh lò gạch cũ, gợi nỗi lo bi kịch sẽ lặp lại.
- Trần thuật linh hoạt: nhiều điểm nhìn, nhiều giọng điệu; có đoạn độc thoại nội tâm đan xen lời kể.
- Ngôn ngữ sống động, gần khẩu ngữ, giàu tính tạo hình.
8. Câu hỏi luyện tập có đáp án
- Câu 1. Vì sao nói tiếng chửi mở đầu truyện có ý nghĩa đặc biệt?
Gợi ý: Đó là cách Chí Phèo xuất hiện như một kẻ bị cộng đồng bỏ rơi, chửi vì cô độc và uất ức. Tiếng chửi không ai đáp lại cho thấy hắn bị tách khỏi cộng đồng, đồng thời gợi tò mò về nguyên nhân dẫn đến bi kịch. - Câu 2. Câu hỏi “Ai cho tao lương thiện?” phản ánh điều gì?
Gợi ý: Chí đã ý thức được mình muốn lương thiện, nhưng xã hội và định kiến không cho phép. Câu hỏi là lời tố cáo xã hội, cũng là tiếng kêu tuyệt vọng của một con người bị cự tuyệt. - Câu 3. Hình ảnh lò gạch cũ ở cuối truyện có ý nghĩa gì?
Gợi ý: Nó khép lại vòng tròn số phận, gợi dự cảm đứa con trong bụng Thị Nở có thể lặp lại cuộc đời Chí nếu xã hội không thay đổi.
9. Lỗi sai thường gặp khi làm bài
- Chỉ nói Chí Phèo là “kẻ lưu manh”, quên nêu nguyên nhân xã hội dẫn đến sự tha hoá.
- Coi Thị Nở chỉ là nhân vật phụ, bỏ qua vai trò của chi tiết bát cháo hành đối với sự thức tỉnh.
- Nhầm giá trị nhân đạo với “thương hại”. Nam Cao không chỉ thương mà còn tin vào phần người của Chí.
- Viết sai năm sinh hoặc bỏ nhầm tên tác phẩm: khi trích dẫn, hãy ghi đúng năm theo SGK đang học.
10. Tài liệu học tiếp
- Soạn bài Chí Phèo – Kết nối tri thức Ngữ văn 11
- Bài nghị luận về Chí Phèo
- Tác giả – tác phẩm Ngữ văn 11 Kết nối tri thức
- Soạn văn 11 – Kết nối tri thức
Câu hỏi thường gặp
Chí Phèo của Nam Cao thuộc thể loại gì?
Chí Phèo là truyện ngắn hiện thực, viết theo phương thức tự sự, kể ở ngôi thứ ba, lấy bối cảnh làng Vũ Đại trước Cách mạng tháng Tám.
Truyện Chí Phèo từng có những tên gọi nào?
Truyện lúc đầu có tên Cái lò gạch cũ, từng được nhà xuất bản đổi thành Đôi lứa xứng đôi, về sau khi in lại trong tập Luống cày, Nam Cao đặt tên là Chí Phèo.
Giá trị nội dung chính của Chí Phèo là gì?
Tác phẩm tố cáo xã hội tàn bạo đã đẩy người nông dân lương thiện vào con đường tha hoá, đồng thời trân trọng phần người và khát vọng lương thiện của Chí, thể hiện tinh thần nhân đạo sâu sắc.
Bố cục truyện Chí Phèo chia làm mấy phần?
Theo SGK Ngữ văn 11 Kết nối tri thức, truyện chia ba phần: Chí Phèo xuất hiện cùng tiếng chửi; Chí Phèo mất hết nhân tính; sự thức tỉnh và ý thức về bi kịch của Chí.