Trả lời nhanh
Tiêu hoá nội bào là thức ăn được biến đổi ngay bên trong tế bào (trong không bào tiêu hoá, nhờ enzim lizôxôm), gặp ở động vật đơn bào và bọt biển. Tiêu hoá ngoại bào là enzim được tiết ra ngoài tế bào, phân giải thức ăn trong túi hoặc ống tiêu hoá, gặp ở động vật có ống tiêu hoá như người, gà, bò.
Khái niệm cần nắm
Muốn phân biệt hai kiểu tiêu hoá, em chỉ cần trả lời một câu hỏi: enzim tiêu hoá làm việc ở đâu? Nếu enzim nằm trong tế bào thì đó là nội bào; nếu enzim được đổ ra khoang bên ngoài tế bào thì đó là ngoại bào.
- Tiêu hoá nội bào: tế bào bắt thức ăn bằng thực bào, tạo không bào tiêu hoá. Lizôxôm gắn vào không bào, enzim thuỷ phân thức ăn thành chất đơn giản rồi hấp thụ vào tế bào chất. Phần không tiêu được bị thải ra ngoài.
- Tiêu hoá ngoại bào: tế bào tuyến tiết enzim vào túi tiêu hoá hoặc ống tiêu hoá. Thức ăn bị phân giải trong khoang đó, sản phẩm được hấp thụ qua thành túi hoặc thành ống.
Bảng phân biệt tiêu hoá nội bào và ngoại bào
| Tiêu chí | Tiêu hoá nội bào | Tiêu hoá ngoại bào |
|---|---|---|
| Nơi diễn ra | Bên trong tế bào (không bào tiêu hoá) | Bên ngoài tế bào: trong túi tiêu hoá hoặc ống tiêu hoá |
| Enzim | Enzim của lizôxôm, nằm trong tế bào | Enzim do tế bào tuyến tiết ra khoang tiêu hoá |
| Kích thước thức ăn | Nhỏ, vừa để tế bào thực bào được | Có thể lớn, được nghiền cơ học rồi phân giải hoá học |
| Đại diện | Trùng giày, amip, bọt biển; bạch cầu thực bào ở người | Động vật có ống tiêu hoá: giun đất, côn trùng, cá, chim, thú, người |
| Mức độ chuyên hoá | Chưa có cơ quan tiêu hoá | Có túi hoặc ống tiêu hoá, có tuyến tiêu hoá |
| Hiệu quả | Thấp, chỉ xử lí lượng thức ăn nhỏ | Cao hơn, ăn được thức ăn lớn, nhiều loại |
Trường hợp trung gian: túi tiêu hoá
Ở ruột khoang (thuỷ tức, sứa) và giun dẹp có túi tiêu hoá. Thức ăn vào túi, một phần được enzim tiết ra phân giải ngay trong túi (ngoại bào). Các mảnh nhỏ còn lại được tế bào thành túi thực bào để tiêu hoá tiếp (nội bào). Vì vậy ở nhóm này tồn tại cả hai kiểu.
Đây là bước chuyển từ nội bào sang ngoại bào. Tới ống tiêu hoá thì tiêu hoá ngoại bào chiếm ưu thế hoàn toàn: thức ăn đi một chiều, mỗi đoạn ống đảm nhiệm một việc (nghiền, tiêu hoá hoá học, hấp thụ, thải bã).
Vì sao tiến hoá theo hướng ngoại bào?
- Tế bào không thể thực bào cả con mồi lớn, còn khoang ngoại bào chứa được lượng thức ăn lớn.
- Enzim tiết ra ngoài nên không phá huỷ chính tế bào; có thể dùng nhiều loại enzim ở các điều kiện (như pH) khác nhau.
- Ống tiêu hoá cho phép phân công: nơi tiêu hoá, nơi hấp thụ, nên hiệu suất cao hơn.
Mẹo nhớ nhanh
Nội = trong tế bào, “nuốt gọn từng miếng nhỏ”. Ngoại = ngoài tế bào, “tiết enzim ra bàn tiệc”. Cứ thấy chữ “ống tiêu hoá” thì nghĩ ngay tới ngoại bào.
Lỗi sai thường gặp
- Nghĩ người chỉ có tiêu hoá ngoại bào. Tiêu hoá thức ăn ở ống tiêu hoá là ngoại bào, nhưng bạch cầu nuốt vi khuẩn lại là hoạt động thực bào và tiêu hoá nội bào (không thuộc quá trình tiêu hoá thức ăn).
- Cho rằng thuỷ tức chỉ tiêu hoá nội bào. Thuỷ tức có túi tiêu hoá nên có cả ngoại bào lẫn nội bào.
- Nhầm “ngoại bào” là tiêu hoá ngoài cơ thể. Khoang ống tiêu hoá vẫn nằm trong cơ thể; “ngoại bào” chỉ là ngoài tế bào.
- Quên nhắc enzim lizôxôm khi mô tả nội bào, hoặc quên “enzim tiết ra” khi mô tả ngoại bào.
Bài luyện tập
Câu 1. Trùng giày và giun đất khác nhau thế nào về kiểu tiêu hoá?
Đáp án: Trùng giày là đơn bào, tiêu hoá nội bào trong không bào tiêu hoá. Giun đất có ống tiêu hoá, tiêu hoá ngoại bào nhờ enzim tiết vào khoang ống.
Câu 2. Vì sao nói túi tiêu hoá là hình thức trung gian?
Đáp án: Vì thức ăn được phân giải một phần ngoài tế bào trong túi (ngoại bào), phần mảnh nhỏ được tế bào thành túi thực bào tiêu hoá tiếp (nội bào), nên có cả hai kiểu.
Câu 3. Một học sinh nói “bọt biển có ống tiêu hoá nên tiêu hoá ngoại bào”. Em nhận xét thế nào?
Đáp án: Sai. Bọt biển chưa có túi hay ống tiêu hoá; tế bào của nó bắt và tiêu hoá thức ăn bên trong tế bào, tức là tiêu hoá nội bào.
Tóm tắt
Nội bào: trong tế bào, enzim lizôxôm, đơn bào và bọt biển, hiệu quả thấp. Ngoại bào: ngoài tế bào, enzim tiết ra khoang, có túi hoặc ống tiêu hoá, hiệu quả cao. Túi tiêu hoá ở ruột khoang và giun dẹp là dạng có cả hai.
Câu hỏi thường gặp
Tiêu hoá nội bào và ngoại bào khác nhau cơ bản ở điểm nào?
Khác ở nơi enzim hoạt động: nội bào xảy ra trong tế bào nhờ enzim lizôxôm, còn ngoại bào xảy ra trong túi hoặc ống tiêu hoá nhờ enzim tế bào tuyến tiết ra.
Động vật nào chỉ có tiêu hoá nội bào?
Động vật đơn bào như trùng giày, amip và bọt biển (chưa có túi hay ống tiêu hoá) chỉ tiêu hoá nội bào.
Thuỷ tức tiêu hoá theo kiểu nào?
Thuỷ tức có túi tiêu hoá nên vừa tiêu hoá ngoại bào trong túi, vừa tiêu hoá nội bào ở các mảnh thức ăn nhỏ được tế bào thành túi thực bào.
Vì sao tiêu hoá ngoại bào tiến bộ hơn nội bào?
Vì khoang ngoại bào chứa được thức ăn lớn, dùng được nhiều loại enzim và có sự phân công các đoạn ống tiêu hoá nên hiệu quả cao hơn.