Trả lời nhanh
Bị Thị Nở từ chối, Chí Phèo đau đớn, tuyệt vọng vì nhận ra đường trở về với cuộc sống lương thiện đã bị chặn. Hắn uống rượu nhưng càng uống càng tỉnh, càng tủi hận, rồi xách dao đến nhà Bá Kiến đòi quyền làm người, giết hắn và tự sát. Hành động ấy là bi kịch của người nông dân bị tha hoá và là lời tố cáo xã hội phong kiến.
1. Hoàn cảnh dẫn đến phản ứng của Chí Phèo
Sau đêm gặp Thị Nở ở bờ sông và bát cháo hành, Chí Phèo như được sống lại. Hắn thấy lòng nhẹ nhõm, nghe được tiếng chim, tiếng người đi chợ và bắt đầu mơ về một gia đình nhỏ: chồng làm thuê, vợ dệt vải.
Nhưng bà cô Thị Nở, vốn coi hắn là thằng chuyên rạch mặt ăn vạ, đã ngăn cản. Thị Nở nghe lời bà cô và từ chối hắn. Đây là cú đánh chí mạng, vì hắn vừa thấy một tia hi vọng thì tia hi vọng ấy bị dập tắt.
2. Diễn biến tâm lí của Chí Phèo
- Sững sờ, hụt hẫng: hắn đứng chết lặng khi bị cự tuyệt, chưa kịp hiểu vì sao hạnh phúc vừa chạm tay đã biến mất.
- Tìm đến rượu: như mọi lần, hắn dùng rượu để quên. Điều khác thường là lần này rượu không làm hắn say; hắn càng uống càng tỉnh.
- Nhận thức rõ hiện tại: cái tỉnh ấy khiến hắn thấy rõ nỗi cô độc, cái đói rét, ốm đau, tuổi già đang chờ phía trước. Hắn nhớ lại cả quãng đời đã qua và thấy mình bị cả làng xa lánh.
- Uất hận, bùng nổ: nỗi đau chuyển thành cơn giận. Hắn không còn chửi vu vơ như trước. Lần này hắn có đối tượng rõ ràng: kẻ đã đẩy hắn vào kiếp quỷ dữ là Bá Kiến.
Mẹo nhớ: sững sờ → uống rượu → tỉnh → uất hận → hành động. Năm bước này đi theo một mạch, chuyển từ cảm xúc sang nhận thức rồi sang hành động.
3. Hành động của Chí Phèo
- Hắn xách dao đến thẳng nhà Bá Kiến, không còn đến để rạch mặt ăn vạ.
- Hắn đòi làm người lương thiện, tiếng kêu “Tao muốn làm người lương thiện!” là khát vọng cháy bỏng nhất của hắn.
- Hắn giết Bá Kiến, kẻ gây ra bi kịch của đời mình.
- Hắn tự sát, vì hiểu rằng dù trả được thù, hắn vẫn không thể quay lại làm người lương thiện.
4. Ý nghĩa của tâm lí và hành động ấy
Về nhân vật
Phần người trong Chí Phèo chưa chết. Hắn đã tỉnh ngộ, biết mình bị tước đoạt nhân hình lẫn nhân tính. Câu hỏi “Ai cho tao lương thiện?” cho thấy hắn hiểu vấn đề không chỉ ở một mình hắn, mà ở cả một xã hội không chừa lối về cho người như hắn.
Về giá trị tư tưởng
Cái chết của Chí Phèo tố cáo xã hội thực dân nửa phong kiến, nơi cường hào áp bức và định kiến làng xã đẩy người nông dân vào đường cùng. Nam Cao đồng thời bày tỏ niềm tin vào bản chất lương thiện của con người ngay cả khi bị vùi dập.
Về nghệ thuật
Nam Cao miêu tả tâm lí tinh tế, nhất là chi tiết “càng uống càng tỉnh”, đảo ngược quy luật thông thường của rượu. Ông kết hợp lời kể, độc thoại nội tâm và nhịp văn dồn dập để tạo kịch tính. Kết truyện với hình ảnh cái lò gạch cũ trong suy nghĩ của Thị Nở gợi ra vòng luẩn quẩn của bi kịch có thể lặp lại.
5. Đoạn văn mẫu (khoảng 150 chữ)
Bị Thị Nở từ chối, Chí Phèo rơi vào tuyệt vọng. Hắn uống rượu để quên nhưng càng uống càng tỉnh, và chính sự tỉnh táo ấy khiến hắn thấy rõ nỗi cô độc, cái già, cái đói, cái ốm đang chờ mình. Hắn hiểu rằng con đường trở lại làm người đã bị đóng chặt. Nỗi đau chuyển thành uất hận, hắn xách dao đến nhà Bá Kiến, giết kẻ đã huỷ hoại đời mình rồi tự kết liễu. Hành động ấy không đơn thuần là trả thù mà là cách hắn khẳng định quyền được sống lương thiện. Qua đó, Nam Cao tố cáo xã hội tàn nhẫn đã tước đi nhân hình, nhân tính của con người, đồng thời thể hiện niềm trân trọng với khát vọng sống tử tế của người nông dân nghèo.
6. Lỗi sai thường gặp
- Kể lại cốt truyện dài dòng mà thiếu phân tích tâm lí.
- Cho rằng Chí Phèo giết người chỉ vì thù hằn cá nhân. Thực ra hắn giết kẻ gây ra bi kịch, đồng thời đòi quyền làm người.
- Coi cái chết là sự yếu đuối. Đây là hành động bế tắc nhưng cũng là sự thức tỉnh về nhân phẩm.
- Quên nhắc nguyên nhân sâu xa là xã hội, không chỉ riêng bà cô hay Thị Nở.
7. Luyện tập
Câu 1. Vì sao nói “càng uống càng tỉnh” là chi tiết nghệ thuật đặc sắc?
Gợi ý: Chi tiết này đảo ngược tác dụng quen thuộc của rượu, cho thấy ý thức làm người đã hồi sinh trong Chí Phèo nên rượu không còn làm hắn mê muội, từ đó hắn đau đớn nhận ra bi kịch của mình.
Câu 2. Việc Chí Phèo giết Bá Kiến và tự sát có ý nghĩa gì?
Gợi ý: Giết Bá Kiến là phản kháng trực tiếp kẻ áp bức. Tự sát là sự bế tắc, vì hắn vẫn không thể thoát khỏi xã hội đã khước từ mình, đó là bản án cho xã hội ấy.
Câu 3. Viết 5–6 câu nêu cảm nhận của em về câu hỏi “Ai cho tao lương thiện?”.
Gợi ý: Nêu rõ đây là câu hỏi không có người trả lời, đồng thời là lời tố cáo xã hội và sự bất lực của một con người muốn hoàn lương mà không được chấp nhận.
Câu hỏi thường gặp
Vì sao Chí Phèo giết Bá Kiến sau khi bị Thị Nở từ chối?
Vì hắn nhận ra Bá Kiến là kẻ đã đẩy mình vào kiếp quỷ dữ, và chính sự cự tuyệt của Thị Nở khiến hắn thấy hết đường trở lại làm người. Giết Bá Kiến là cách hắn đòi quyền làm người lương thiện.
Chi tiết 'càng uống càng tỉnh' có ý nghĩa gì?
Nó cho thấy ý thức làm người đã thức tỉnh trong Chí Phèo, nên rượu không còn làm hắn mê muội, khiến hắn đau đớn hơn khi nhận ra nỗi cô độc và bi kịch của mình.
Chí Phèo tự sát có phải là hành động yếu đuối không?
Không hẳn. Đó là hành động bế tắc nhưng cũng thể hiện sự tỉnh ngộ về nhân phẩm: hắn thà chết còn hơn tiếp tục sống kiếp quỷ dữ.
Bài phân tích này nên triển khai theo bố cục nào?
Mở bài nêu vấn đề; thân bài lần lượt phân tích hoàn cảnh, diễn biến tâm lí, hành động và ý nghĩa; kết bài nêu giá trị nhân đạo, hiện thực của tác phẩm.