Trả lời nhanh
Trái Đất tự quay quanh trục theo hướng từ tây sang đông (nhìn từ phía trên Bắc cực xuống thì ngược chiều kim đồng hồ). Một vòng quay hết khoảng 24 giờ, tức một ngày đêm. Trục Trái Đất nghiêng 66°33′ so với mặt phẳng quỹ đạo, nghĩa là lệch 23°27′ so với phương vuông góc với mặt phẳng ấy.
Ba thông tin cần nhớ về chuyển động tự quay
| Nội dung | Kết luận |
|---|---|
| Hướng quay | Từ tây sang đông |
| Thời gian quay một vòng | Khoảng 24 giờ (chính xác hơn: 23 giờ 56 phút 4 giây so với các ngôi sao xa) |
| Độ nghiêng của trục | 66°33′ so với mặt phẳng quỹ đạo; lệch 23°27′ so với đường vuông góc |
| Hướng của trục | Gần như không đổi trong khi Trái Đất chuyển động; đầu phía bắc luôn hướng về sao Bắc Cực |
Giải thích từng ý
1. Vì sao nói “từ tây sang đông”?
Hãy tưởng tượng bạn đứng trên mặt đất đang chuyển động. Mặt đất của bạn đi dần về phía đông, nên các vùng phía đông được Mặt Trời chiếu sáng trước. Vì thế ta thấy Mặt Trời mọc ở đông và lặn ở tây, dù thực ra Mặt Trời không “đi” quanh Trái Đất.
Đây là chuyển động biểu kiến: Trái Đất quay về đông thì bầu trời trông như quay về tây.
2. “Khoảng 24 giờ” và 23 giờ 56 phút khác nhau thế nào?
Trong chương trình phổ thông, ta lấy tròn 24 giờ cho một ngày đêm. Con số 23 giờ 56 phút là thời gian Trái Đất quay đúng một vòng 360° so với các ngôi sao rất xa. Vì Trái Đất vừa quay vừa đi quanh Mặt Trời nên cần thêm gần 4 phút nữa để Mặt Trời trở lại cùng vị trí trên bầu trời.
3. Góc nghiêng 66°33′ và 23°27′ là hai cách nói của một sự việc
Hai góc này cộng lại bằng 90° (66°33′ + 23°27′ = 90°). Góc 66°33′ đo từ trục tới mặt phẳng quỹ đạo. Góc 23°27′ đo từ trục tới đường vuông góc với mặt phẳng quỹ đạo. Đề bài hỏi “góc nghiêng” mà không nói rõ thì trong SGK Địa lí 6 thường hiểu là 66°33′.
Hệ quả của chuyển động tự quay
- Ngày và đêm luân phiên: Trái Đất hình cầu nên Mặt Trời chỉ chiếu sáng được một nửa. Nhờ quay mà mọi nơi lần lượt có ngày rồi đêm.
- Giờ khác nhau giữa các nơi: Bề mặt Trái Đất chia thành 24 múi giờ, mỗi múi rộng 15° kinh tuyến (360° : 24 = 15°). Việt Nam nằm ở múi giờ số 7. Nơi nằm về phía đông có giờ sớm hơn.
- Lệch hướng chuyển động của vật thể: Gió, dòng biển, đường đạn bị lệch sang phải ở Bắc bán cầu và sang trái ở Nam bán cầu (lực Cô-ri-ô-lít).
Tốc độ quay ở xích đạo khoảng 1 670 km/h (chu vi khoảng 40 000 km chia cho 24 giờ). Càng gần cực, tốc độ này càng nhỏ; tại hai cực gần như bằng 0.
Mẹo nhớ nhanh
- “Mặt Trời mọc đằng đông” nên Trái Đất phải quay về phía đông.
- Nhìn từ Bắc cực xuống: quay ngược chiều kim đồng hồ.
- Hai góc nghiêng bù nhau về 90°: nhớ một góc, lấy 90° trừ đi ra góc kia.
Lỗi sai thường gặp
- Nhầm với chuyển động quanh Mặt Trời: Chuyển động quanh Mặt Trời hết khoảng 365 ngày 6 giờ và gây ra các mùa. Chuyển động tự quay hết khoảng 24 giờ và gây ra ngày đêm.
- Viết “từ đông sang tây”: Đó là hướng di chuyển biểu kiến của Mặt Trời trên bầu trời, không phải hướng quay của Trái Đất.
- Cho rằng trục nghiêng gây ra ngày đêm: Ngày đêm do hình cầu và sự tự quay. Độ nghiêng của trục cùng chuyển động quanh Mặt Trời mới gây ra mùa và sự thay đổi độ dài ngày đêm.
Bài luyện tập
- Trái Đất quay đều. Trong 6 giờ, một điểm trên đường xích đạo quay được bao nhiêu độ kinh tuyến?
Đáp án: Mỗi giờ quay 15°, nên 6 giờ quay 6 × 15° = 90°. - Tô-ky-ô thuộc múi giờ số 9, Hà Nội thuộc múi giờ số 7. Khi Hà Nội là 20 giờ thì Tô-ky-ô là mấy giờ?
Đáp án: Tô-ky-ô nằm về phía đông, sớm hơn 2 giờ, nên là 22 giờ cùng ngày. - Đúng hay sai: “Trục Trái Đất nghiêng 23°27′ so với mặt phẳng quỹ đạo.”
Đáp án: Sai. Góc so với mặt phẳng quỹ đạo là 66°33′; 23°27′ là góc lệch so với đường vuông góc với mặt phẳng đó.
Câu hỏi thường gặp
Trái Đất tự quay quanh trục theo hướng nào?
Trái Đất tự quay từ tây sang đông. Nhìn từ phía trên Bắc cực xuống, chiều quay ngược chiều kim đồng hồ.
Trái Đất tự quay một vòng hết bao lâu?
Khoảng 24 giờ, tạo thành một ngày đêm. Nếu tính chính xác so với các ngôi sao xa thì là 23 giờ 56 phút 4 giây.
Trục Trái Đất nghiêng bao nhiêu độ?
Trục nghiêng 66°33' so với mặt phẳng quỹ đạo, tức lệch 23°27' so với đường vuông góc với mặt phẳng quỹ đạo.
Vì sao Mặt Trời mọc ở đông, lặn ở tây?
Vì Trái Đất quay từ tây sang đông nên các nơi phía đông đón ánh sáng Mặt Trời trước. Mặt Trời trông như di chuyển từ đông sang tây trên bầu trời.