Trả lời nhanh
Lịch sử được con người nhận thức phụ thuộc chủ yếu vào nguồn sử liệu mà người nghiên cứu có được, cùng với quan điểm, lập trường, phương pháp tiếp cận và trình độ, năng lực của chủ thể nhận thức, đặt trong bối cảnh thời đại. Vì vậy, cùng một hiện thực lịch sử nhưng có thể có nhiều cách hiểu, cách trình bày khác nhau.
Đề bài
Lịch sử được con người nhận thức phụ thuộc vào yếu tố nào?
Đáp án: phụ thuộc vào nguồn sử liệu, quan điểm, phương pháp tiếp cận và năng lực của người tìm hiểu lịch sử. Trong đề trắc nghiệm, em chọn phương án nêu được các yếu tố thuộc về chủ thể nhận thức và nguồn tư liệu; loại bỏ phương án cho rằng nhận thức lịch sử chỉ phụ thuộc “ý muốn” của một cá nhân hay hoàn toàn không thay đổi.
Phân biệt hiện thực lịch sử và lịch sử được nhận thức
Muốn trả lời đúng câu hỏi, em cần nắm hai khái niệm nền tảng trong bài mở đầu của Lịch sử 10:
| Tiêu chí | Hiện thực lịch sử | Lịch sử được con người nhận thức |
|---|---|---|
| Bản chất | Tất cả những gì đã thực sự diễn ra trong quá khứ | Hiểu biết, sự tái hiện của con người về quá khứ đó |
| Tính chất | Khách quan, tồn tại độc lập, không thay đổi | Mang dấu ấn chủ quan, có thể bổ sung, điều chỉnh |
| Hình thức | Sự kiện, con người, hoạt động có thật | Sách sử, bài nghiên cứu, phim tư liệu, bài giảng… |
Hiện thực lịch sử chỉ có một. Nhưng lịch sử được nhận thức thì có thể khác nhau, vì nó đi qua “lăng kính” của người nghiên cứu.
Giải thích chi tiết từng yếu tố
1. Nguồn sử liệu
Người đời sau không thể quay lại quá khứ, nên chỉ hiểu được lịch sử qua dấu vết còn lại: hiện vật, văn bản, truyền miệng, hình ảnh. Sử liệu càng phong phú, chính xác thì nhận thức càng đầy đủ. Một phát hiện khảo cổ mới có thể làm thay đổi hiểu biết về niên đại hay đời sống của cư dân cổ.
2. Quan điểm, lập trường của người nghiên cứu
Mỗi người tiếp cận quá khứ với hệ giá trị, góc nhìn nhất định. Vì thế cùng một sự kiện có thể được đánh giá khác nhau. Đây là lí do em cần đọc tài liệu có chọn lọc, đối chiếu nhiều nguồn và dựa vào sách giáo khoa, công trình nghiên cứu chính thống.
3. Phương pháp tiếp cận
Phương pháp lịch sử, phương pháp lô-gic, liên ngành (kết hợp khảo cổ học, dân tộc học, địa lí…) giúp khai thác sử liệu sâu hơn. Phương pháp khác nhau có thể dẫn tới những phát hiện, kết luận khác nhau.
4. Trình độ, năng lực và bối cảnh thời đại
Khoa học kĩ thuật phát triển (ví dụ kĩ thuật xác định niên đại, công nghệ số) mở ra khả năng hiểu quá khứ chính xác hơn. Nhận thức lịch sử vì vậy là một quá trình liên tục, không ngừng được bổ sung.
Lỗi sai thường gặp
- Nhầm “hiện thực lịch sử” với “lịch sử được nhận thức”: hiện thực lịch sử thì không phụ thuộc vào con người.
- Cho rằng nhận thức lịch sử hoàn toàn tuỳ ý: thực ra nó phải dựa trên sử liệu và phương pháp khoa học, không được bịa đặt.
- Chỉ nhớ một yếu tố (ví dụ sử liệu) mà quên các yếu tố thuộc về người nghiên cứu.
Kiến thức cần nhớ
Lịch sử có hai nghĩa: hiện thực lịch sử (quá khứ đã diễn ra, khách quan) và lịch sử được con người nhận thức (những hiểu biết, tái hiện về quá khứ). Giữa hai nghĩa này luôn có khoảng cách, vì con người chỉ tiếp cận quá khứ gián tiếp qua sử liệu. Nhận thức lịch sử chịu tác động của nguồn sử liệu, quan điểm, phương pháp và năng lực của chủ thể nhận thức. Do đó, sử học luôn đặt ra yêu cầu: khách quan, trung thực, tôn trọng sự thật, phê phán và đối chiếu sử liệu. Mục tiêu cao nhất là làm cho lịch sử được nhận thức tiến gần nhất tới hiện thực lịch sử. Với người học, điều này có nghĩa là em cần biết đặt câu hỏi về nguồn gốc thông tin, so sánh nhiều tài liệu và không vội tin những thông tin thiếu căn cứ trên mạng xã hội.
Câu hỏi luyện tập tương tự
Câu 1. Hiện thực lịch sử có đặc điểm nào sau đây?
A. Phụ thuộc vào ý muốn của nhà sử học.
B. Tồn tại khách quan, không thay đổi.
C. Luôn được ghi chép đầy đủ.
D. Thay đổi theo từng thời đại.
Đáp án: B. Quá khứ đã diễn ra thì không thể thay đổi; chỉ nhận thức về nó mới thay đổi.
Câu 2. Vì sao cùng một sự kiện lại có những cách đánh giá khác nhau?
Gợi ý: vì người nghiên cứu tiếp cận nguồn sử liệu khác nhau, có quan điểm và phương pháp khác nhau, sống trong những bối cảnh khác nhau.
Câu 3. Một hiện vật mới được khai quật giúp các nhà sử học điều chỉnh hiểu biết về một thời kì cổ đại. Ví dụ này chứng minh yếu tố nào?
Đáp án: vai trò của nguồn sử liệu đối với nhận thức lịch sử.
Câu hỏi thường gặp
Hiện thực lịch sử là gì?
Là toàn bộ những gì đã thực sự diễn ra trong quá khứ, tồn tại khách quan và không phụ thuộc vào ý muốn của con người.
Vì sao lịch sử được nhận thức có thể khác nhau?
Vì nó phụ thuộc vào nguồn sử liệu, quan điểm, phương pháp tiếp cận và trình độ của người tìm hiểu, cũng như bối cảnh thời đại.
Nhận thức lịch sử có thay đổi theo thời gian không?
Có. Khi phát hiện thêm sử liệu hoặc có phương pháp, công nghệ mới, hiểu biết về quá khứ được bổ sung và điều chỉnh để gần hơn với hiện thực.
Nguyên tắc quan trọng nhất của sử học là gì?
Khách quan, trung thực, tôn trọng sự thật lịch sử và luôn đối chiếu, phê phán nguồn sử liệu.