Trả lời nhanh
Lịch sử được hiểu là tất cả những gì đã xảy ra trong quá khứ, gắn với hoạt động của con người và xã hội loài người. Ngoài nghĩa đó, “lịch sử” còn chỉ môn khoa học (sử học) nghiên cứu, tìm hiểu và dựng lại quá khứ dựa trên tư liệu. Vì vậy, lịch sử không phải truyện tưởng tượng mà là những sự thật đã diễn ra.
Lịch sử là gì? Hai cách hiểu cần phân biệt
Khi học bài mở đầu môn Lịch sử và Địa lí lớp 6, em sẽ gặp từ “lịch sử” với hai nghĩa gần nhau nhưng không giống hệt:
- Nghĩa thứ nhất: lịch sử là những gì đã diễn ra trong quá khứ của loài người, của một dân tộc, một vùng đất hay một gia đình, một con người cụ thể.
- Nghĩa thứ hai: lịch sử là một môn khoa học, tìm hiểu và phục dựng lại quá khứ đó một cách trung thực, có căn cứ. Môn khoa học này còn gọi là sử học.
Khi đề hỏi “Lịch sử được hiểu là…”, đáp án đúng thường là: tất cả những gì đã xảy ra trong quá khứ.
Vì sao nói “tất cả những gì đã xảy ra trong quá khứ”?
Cụm từ này nhấn mạnh ba điều:
- Đã xảy ra thật: lịch sử là những sự việc có thật, không phải điều bịa đặt hay mong muốn. Việc nước Văn Lang ra đời, trận đánh trên sông Bạch Đằng… đều là những sự kiện đã diễn ra.
- Thuộc về quá khứ: sự việc đã kết thúc hoặc đã đi qua, dù là cách đây hàng nghìn năm hay mới hôm qua.
- Gắn với con người và xã hội: trong môn Lịch sử, trọng tâm là hoạt động của con người: lao động, sản xuất, xây dựng, đấu tranh, sáng tạo văn hoá…
Phân biệt “quá khứ” và “lịch sử”
Có một chi tiết thầy cô hay nhắc: quá khứ rất rộng, còn lịch sử mà ta học là phần quá khứ của con người được tìm hiểu và ghi nhận lại.
| Tiêu chí | Quá khứ | Lịch sử (môn học) |
|---|---|---|
| Phạm vi | Mọi điều đã xảy ra, kể cả thiên nhiên, vũ trụ | Chủ yếu là hoạt động của con người, xã hội |
| Cách biết | Có thể không còn dấu vết | Dựa vào tư liệu để tìm hiểu, kiểm chứng |
| Tính chất | Đã diễn ra, không thay đổi được | Được nghiên cứu, hiểu ngày càng đầy đủ hơn |
Ví dụ: một trận bão cách đây 500 năm là quá khứ, nhưng nếu không ai ghi lại và không để lại dấu vết thì ta khó đưa vào lịch sử. Ngược lại, một văn bia ghi việc xây dựng ngôi chùa năm xưa giúp ta biết chắc điều gì đã xảy ra.
Làm sao biết được lịch sử? Các nguồn tư liệu
Muốn dựng lại quá khứ, nhà sử học phải dựa vào tư liệu (sử liệu). Theo cách phân loại quen thuộc ở lớp 6, có các loại:
- Tư liệu hiện vật: công cụ lao động, đồ gốm, trống đồng, di tích, lăng mộ, thành cổ…
- Tư liệu chữ viết: sách sử, văn bia, thư tịch, bia ký, sắc phong…
- Tư liệu truyền miệng: truyền thuyết, cổ tích, ca dao, lời kể dân gian. Loại này cần so sánh, kiểm chứng vì có yếu tố hư cấu.
- Tư liệu gốc: tư liệu được tạo ra ngay thời điểm sự kiện xảy ra, có giá trị tin cậy cao. Hình ảnh, băng ghi âm, phim tư liệu cũng thuộc nhóm tư liệu cần lưu ý.
Mẹo nhớ: “Vật – Chữ – Lời – Gốc”: nhìn thấy (hiện vật), đọc được (chữ viết), nghe kể (truyền miệng), và tư liệu gốc là nguồn đáng tin nhất.
Học lịch sử để làm gì?
- Hiểu cội nguồn, biết ơn tổ tiên đã dựng nước và giữ nước.
- Hiểu hiện tại được hình thành từ đâu để sống và hành động tốt hơn.
- Rút bài học từ thành công và thất bại của quá khứ để xây dựng tương lai.
Lỗi sai thường gặp
- Nghĩ lịch sử chỉ là những chuyện xa xưa. Thực ra hôm qua, tuần trước đều đã là quá khứ, và những việc quan trọng của hôm nay rồi cũng thành lịch sử.
- Đồng nhất lịch sử với truyền thuyết. Truyền thuyết có thể chứa “hạt nhân” sự thật nhưng cần đối chiếu với các tư liệu khác.
- Nhầm lịch sử với dự đoán tương lai. Lịch sử chỉ nói về những gì đã diễn ra, không phải điều sẽ xảy ra.
- Chỉ nhớ một nghĩa. Hãy nhớ cả hai: lịch sử là quá khứ và lịch sử là môn khoa học nghiên cứu quá khứ.
Bài luyện tập có đáp án
Câu 1. Điền vào chỗ trống: “Lịch sử là tất cả những gì đã … trong …”.
Đáp án: xảy ra; quá khứ.
Câu 2. Trống đồng Đông Sơn thuộc loại tư liệu nào?
Đáp án: Tư liệu hiện vật, vì đó là vật thật do người xưa làm ra và để lại.
Câu 3. Câu chuyện Thánh Gióng được kể qua nhiều đời. Em có thể dùng nó làm bằng chứng lịch sử duy nhất không? Vì sao?
Đáp án: Không. Đây là tư liệu truyền miệng, có yếu tố kì ảo, cần đối chiếu với hiện vật và tư liệu chữ viết để kiểm chứng.
Tóm tắt cần nhớ
- Lịch sử là tất cả những gì đã xảy ra trong quá khứ.
- Lịch sử cũng là môn khoa học tìm hiểu, dựng lại quá khứ dựa trên tư liệu.
- Muốn biết lịch sử phải dựa vào tư liệu hiện vật, chữ viết, truyền miệng và tư liệu gốc.
Câu hỏi thường gặp
Lịch sử được hiểu là gì?
Lịch sử là tất cả những gì đã xảy ra trong quá khứ, gắn với hoạt động của con người và xã hội. Từ này cũng chỉ môn khoa học nghiên cứu, dựng lại quá khứ ấy dựa trên tư liệu.
Lịch sử khác quá khứ ở điểm nào?
Quá khứ gồm mọi điều đã xảy ra, kể cả khi không còn dấu vết. Lịch sử là phần quá khứ của con người được tìm hiểu, ghi nhận và kiểm chứng bằng tư liệu.
Có những loại tư liệu nào giúp biết lịch sử?
Gồm tư liệu hiện vật, tư liệu chữ viết, tư liệu truyền miệng và tư liệu gốc. Cần đối chiếu nhiều nguồn để kết luận đáng tin cậy.
Vì sao phải học lịch sử?
Để hiểu cội nguồn dân tộc, biết ơn thế hệ trước, hiểu hiện tại hình thành ra sao và rút bài học cho tương lai.