Trả lời nhanh
Cấp độ tổ chức sống là các mức độ tổ chức của thế giới sống, sắp xếp theo thứ bậc từ thấp đến cao. Cấp dưới là nền tảng cấu tạo nên cấp trên. Các cấp độ chính gồm: tế bào → cơ thể → quần thể → quần xã → hệ sinh thái → sinh quyển. Mỗi cấp có những đặc tính nổi trội mà cấp dưới không có.
Khái niệm cấp độ tổ chức sống
Mọi sinh vật đều được cấu tạo từ những thành phần nhỏ hơn và lại là một phần của hệ thống lớn hơn. Cách sắp xếp các mức như vậy gọi là tổ chức sống. Mỗi mức tổ chức được gọi là một cấp độ tổ chức sống.
Có thể nói gọn: cấp độ tổ chức sống là các bậc tổ chức của thế giới sống, đi từ đơn giản đến phức tạp, trong đó các cấp thấp làm cơ sở để hình thành cấp cao hơn.
Các cấp độ tổ chức sống từ thấp đến cao
Theo chương trình Sinh học 10 (GDPT 2018), thế giới sống được chia thành các cấp độ cơ bản sau.
| Cấp độ | Nội dung chính | Ví dụ |
|---|---|---|
| Tế bào | Đơn vị cấu trúc và chức năng của mọi sinh vật; có thể là cơ thể đơn bào hoặc là một phần của cơ thể đa bào. | Tế bào hồng cầu, tế bào lá cây, vi khuẩn E. coli |
| Cơ thể | Một sinh vật hoàn chỉnh, thực hiện đầy đủ các hoạt động sống (đa bào gồm mô, cơ quan, hệ cơ quan). | Một cây bàng, một con mèo |
| Quần thể | Tập hợp các cá thể cùng loài, cùng sống trong một khoảng không gian và thời gian nhất định, có quan hệ sinh sản. | Đàn voi trong một khu rừng, các cây thông trên một sườn đồi |
| Quần xã | Tập hợp các quần thể thuộc nhiều loài khác nhau cùng sống trong một khu vực. | Cây cỏ, sâu, chim, ếch, vi sinh vật trong một ao nước |
| Hệ sinh thái | Quần xã cùng với môi trường vô sinh (đất, nước, ánh sáng, nhiệt độ…) tương tác với nhau. | Hệ sinh thái rừng ngập mặn, hệ sinh thái đồng ruộng |
| Sinh quyển | Toàn bộ các hệ sinh thái trên Trái Đất; cấp độ lớn nhất. | Tất cả sinh vật và môi trường sống của chúng trên hành tinh |
Ở cấp thấp hơn tế bào còn có phân tử, bào quan, nhưng chúng chưa thể hiện đầy đủ các đặc trưng của sự sống, nên tế bào được xem là cấp độ sống nhỏ nhất.
Đặc điểm chung của các cấp độ tổ chức sống
- Tổ chức theo nguyên tắc thứ bậc: cấp thấp làm nền tảng xây dựng cấp cao. Ví dụ nhiều tế bào hợp thành mô, nhiều mô hợp thành cơ quan.
- Hệ thống mở, tự điều chỉnh: sinh vật luôn trao đổi vật chất và năng lượng với môi trường, đồng thời giữ được trạng thái cân bằng nội môi (ví dụ cơ thể người giữ nhiệt độ khoảng 37 °C).
- Đặc tính nổi trội: khi các thành phần kết hợp thành hệ thống mới, xuất hiện tính chất mà từng thành phần riêng lẻ không có. Một tế bào thần kinh không thể “suy nghĩ”, nhưng hàng tỉ tế bào thần kinh liên kết lại thành não bộ thì có thể.
- Liên tục tiến hoá: sinh vật không ngừng sinh sản, di truyền, biến dị và thích nghi, nên thế giới sống thay đổi qua thời gian.
Ví dụ phân tích: cây bàng ở sân trường
Hãy đặt một cây bàng vào các cấp độ:
- Mỗi tế bào biểu bì lá bàng là một tế bào.
- Cả cây bàng, gồm rễ, thân, lá, là một cơ thể.
- Các cây bàng cùng trồng quanh sân trường là một quần thể.
- Bàng cùng cây phượng, chim sẻ, sâu, giun đất, vi sinh vật trong sân trường tạo thành quần xã.
- Quần xã đó cùng đất, nước, ánh sáng, không khí tạo thành hệ sinh thái sân trường.
Mẹo nhớ và lỗi sai thường gặp
- Mẹo nhớ: “Tế – Cơ – Quần thể – Quần xã – Hệ – Sinh quyển”. Hoặc nhớ theo quy mô: một tế bào → một cá thể → một loài trong một nơi → nhiều loài trong một nơi → thêm môi trường → cả Trái Đất.
- Nhầm quần thể với quần xã: quần thể chỉ gồm một loài; quần xã gồm nhiều loài. “Đàn cá rô phi trong ao” là quần thể, còn “toàn bộ sinh vật trong ao” là quần xã.
- Nhầm quần xã với hệ sinh thái: hệ sinh thái có thêm yếu tố vô sinh.
- Nhầm cơ thể với cá thể: khi xét một sinh vật riêng lẻ, hai khái niệm gần như trùng nhau, nhưng “cơ thể” nhấn mạnh cấu tạo bên trong, “cá thể” nhấn mạnh vai trò là một đơn vị của quần thể.
Bài luyện tập có đáp án
Câu 1. Xác định cấp độ tổ chức sống của: (a) các con cò trắng đang làm tổ ở một bãi bồi; (b) một hồ nước cùng toàn bộ sinh vật sống trong đó.
Đáp án: (a) quần thể (cùng loài, cùng khu vực); (b) hệ sinh thái (có cả sinh vật và môi trường vô sinh).
Câu 2. Vì sao nói tế bào là cấp độ tổ chức cơ bản của thế giới sống?
Đáp án: Vì tế bào là đơn vị nhỏ nhất có đủ đặc trưng của sự sống (trao đổi chất, sinh trưởng, sinh sản, cảm ứng); mọi sinh vật đều cấu tạo từ tế bào và các cấp tổ chức cao hơn đều được xây dựng từ tế bào.
Câu 3. Cho ví dụ chứng minh đặc tính nổi trội.
Đáp án: Một tế bào cơ tim riêng lẻ chỉ co rút yếu, nhưng khi nhiều tế bào cơ tim liên kết thành tim thì có chức năng bơm máu đi khắp cơ thể.
Câu hỏi thường gặp
Cấp độ tổ chức sống là gì?
Là các mức độ tổ chức của thế giới sống, sắp xếp từ thấp đến cao; cấp thấp là cơ sở để hình thành cấp cao hơn, và mỗi cấp có đặc tính nổi trội riêng.
Cấp độ tổ chức sống nhỏ nhất là gì?
Là tế bào. Tế bào là đơn vị nhỏ nhất thể hiện đầy đủ các đặc trưng của sự sống như trao đổi chất, sinh trưởng, sinh sản.
Phân biệt quần thể và quần xã như thế nào?
Quần thể gồm các cá thể cùng một loài ở cùng khu vực; quần xã gồm nhiều quần thể thuộc các loài khác nhau cùng sống trong một khu vực.
Đặc tính nổi trội là gì?
Là đặc điểm chỉ xuất hiện khi các thành phần kết hợp thành hệ thống mới, mà từng thành phần riêng lẻ không có, ví dụ chức năng suy nghĩ của não bộ.