Trả lời nhanh
Phát biểu sai về mạch rây thường là phát biểu cho rằng mạch rây gồm các tế bào chết, hoặc vận chuyển nước và ion khoáng từ rễ lên lá, hoặc chỉ đi một chiều từ rễ lên, hoặc có động lực là lực hút do thoát hơi nước. Đó đều là đặc điểm của mạch gỗ chứ không phải mạch rây. Mạch rây gồm tế bào sống, dẫn chất hữu cơ từ cơ quan nguồn đến cơ quan sử dụng.
Đề bài này thường được cho với bốn phương án khác nhau tuỳ từng đề. Vì vậy, thay vì chỉ nhớ một đáp án, em hãy nắm bảng đặc điểm dưới đây để tự loại trừ phương án sai ở bất kỳ đề nào.
Những điều đúng về mạch rây (libe)
- Cấu tạo: gồm ống rây và tế bào kèm. Đây là các tế bào sống. Ống rây có thành mỏng, các tế bào nối nhau qua bản rây, khi trưởng thành không còn nhân nhưng vẫn là tế bào sống nhờ tế bào kèm hỗ trợ.
- Chất vận chuyển: chủ yếu là saccarôzơ (sản phẩm quang hợp), ngoài ra có axit amin, vitamin, hoocmôn thực vật và một số ion khoáng di động như K+.
- Chiều vận chuyển: từ cơ quan nguồn (lá, cơ quan đang phân giải chất dự trữ) đến cơ quan chứa (rễ, củ, quả, hạt, chồi non). Vì nguồn và đích có thể thay đổi nên dòng rây có thể đi xuống hoặc đi lên, không cố định một chiều.
- Động lực: chênh lệch áp suất thẩm thấu giữa cơ quan nguồn (nồng độ đường cao) và cơ quan chứa (nồng độ đường thấp).
- Vị trí: nằm ở phần vỏ của thân, phía ngoài mạch gỗ.
Bảng so sánh mạch rây và mạch gỗ
| Tiêu chí | Mạch rây | Mạch gỗ |
|---|---|---|
| Tế bào | Sống (ống rây, tế bào kèm) | Chết (quản bào, mạch ống), thành thấm lignin |
| Chất vận chuyển | Saccarôzơ, axit amin, vitamin, hoocmôn… | Nước, ion khoáng |
| Chiều | Từ nguồn đến nơi sử dụng, dự trữ | Một chiều từ rễ lên lá |
| Động lực | Chênh lệch áp suất thẩm thấu nguồn – đích | Lực hút do thoát hơi nước, lực đẩy của rễ, lực liên kết giữa các phân tử nước |
Cách loại trừ phương án sai
Khi gặp câu “phát biểu nào là sai”, em lần lượt kiểm tra từng phương án theo bốn câu hỏi: tế bào sống hay chết? Chất gì? Đi chiều nào? Lực nào đẩy dòng?
- Phương án nhắc đến “tế bào chết”, “thành có lignin”: sai, đó là mạch gỗ.
- Phương án nhắc đến “nước và muối khoáng từ rễ lên”: sai, đó là dòng mạch gỗ.
- Phương án nhắc đến “lực hút của lá do thoát hơi nước” hay “áp suất rễ”: sai.
- Phương án nhắc “chỉ vận chuyển một chiều từ lá xuống rễ” hoặc “chỉ từ rễ lên”: sai, vì dòng rây đi từ nguồn đến đích và có thể đổi chiều.
- Phương án nhắc “saccarôzơ”, “tế bào sống”, “chênh lệch áp suất thẩm thấu”: đúng.
Lỗi sai thường gặp
- Nhầm “sống” với “có nhân”. Ống rây trưởng thành mất nhân nhưng vẫn là tế bào sống; đừng kết luận nó là tế bào chết.
- Nhớ cứng “rây đi xuống”. Lá là nguồn chính nên dòng rây hay đi xuống, nhưng khi nảy chồi từ củ hoặc hạt nảy mầm, chất hữu cơ lại đi lên.
- Lẫn tên gọi. Mạch rây còn gọi là libe; mạch gỗ còn gọi là xilem.
Mẹo nhớ: “Rây = Sống – Đường – Nguồn đến đích”; “Gỗ = Chết – Nước – Rễ lên lá”.
Bài luyện tập
- Dịch mạch rây chủ yếu chứa chất nào?
Đáp án: saccarôzơ, cùng axit amin, vitamin, hoocmôn và một số ion khoáng như K+. - Điền từ: “Tế bào ống rây là tế bào … và được hỗ trợ bởi …”.
Đáp án: sống; tế bào kèm. - Khi bóc một khoanh vỏ quanh thân cây gỗ, vì sao chỗ phía trên vết bóc phình to, còn cây vẫn sống thêm một thời gian?
Đáp án: mạch rây nằm ở vỏ bị cắt đứt nên chất hữu cơ từ lá đi xuống bị ứ lại phía trên, làm mô phát triển phình ra. Mạch gỗ nằm sâu bên trong vẫn còn nên nước và khoáng vẫn lên được, cây chưa chết ngay; rễ thiếu chất hữu cơ nên về lâu dài cây sẽ chết.
Câu hỏi thường gặp
Mạch rây gồm những loại tế bào nào?
Mạch rây gồm ống rây và tế bào kèm. Cả hai đều là tế bào sống; ống rây nối với nhau qua các bản rây.
Mạch rây vận chuyển chất gì?
Mạch rây vận chuyển sản phẩm đồng hoá như saccarôzơ, axit amin, vitamin, hoocmôn thực vật và một số ion khoáng di động như K+.
Mạch rây có chỉ vận chuyển một chiều từ lá xuống rễ không?
Không. Dòng rây đi từ cơ quan nguồn đến cơ quan chứa nên thường đi xuống, nhưng cũng có thể đi lên, ví dụ từ củ hoặc hạt lên chồi non.
Động lực của dòng mạch rây là gì?
Là sự chênh lệch áp suất thẩm thấu giữa cơ quan nguồn (nồng độ đường cao) và cơ quan chứa (nồng độ đường thấp), không phải lực hút do thoát hơi nước.