Trả lời nhanh
Nhược điểm chính của chọn lọc hỗn hợp là chỉ dựa vào kiểu hình bên ngoài nên khó phân biệt biến dị do di truyền với biến dị do điều kiện chăm sóc; vì trộn chung các cá thể được chọn, người làm giống không kiểm tra được kiểu gen của từng cá thể, kết quả thiếu đồng đều và cải tiến chậm, nhất là với tính trạng khó di truyền. Ngược lại, ưu điểm là đơn giản, ít tốn kém, dễ áp dụng trên diện rộng.
Chọn lọc hỗn hợp là gì?
Chọn lọc hỗn hợp (còn gọi là chọn lọc hàng loạt) là phương pháp chọn ra nhiều cá thể có đặc điểm tốt từ một quần thể ban đầu, rồi gộp hạt hoặc con giống của chúng lại để nhân lên chung cho thế hệ sau. Người ta không theo dõi riêng từng cá thể.
Quy trình thường gồm bốn bước:
- Gieo trồng hoặc nuôi quần thể giống ban đầu trong điều kiện đồng đều.
- Chọn những cá thể có kiểu hình tốt theo mục tiêu (năng suất, độ chín, chống chịu).
- Thu hạt hoặc lấy con giống của các cá thể được chọn, trộn lẫn với nhau.
- Gieo hoặc nuôi vụ sau, tiếp tục chọn lọc qua nhiều thế hệ nếu cần.
Ưu điểm của chọn lọc hỗn hợp
- Đơn giản, ít tốn công: không cần ghi chép riêng từng cá thể hay bố trí nhiều ô thí nghiệm.
- Chi phí thấp: phù hợp với hộ nông dân và cơ sở nhỏ.
- Nhanh có số lượng giống lớn: vì trộn nhiều cá thể nên lượng hạt giống thu được nhiều.
- Giữ được độ đa dạng di truyền: quần thể chưa bị thu hẹp quá mức nên ít suy thoái do cận huyết.
Nhược điểm của phương pháp chọn lọc hỗn hợp
- Dựa vào kiểu hình: kiểu hình là kết quả của kiểu gen cộng với môi trường. Một cây to khỏe có thể chỉ vì mọc nơi đất tốt, không phải vì gen tốt. Người chọn dễ bị đánh lừa.
- Không kiểm tra được đời con của từng cá thể: khi đã trộn chung, ta không biết cá thể nào truyền được tính trạng tốt cho con cháu.
- Quần thể sau chọn lọc kém đồng đều: vẫn gồm nhiều kiểu gen khác nhau nên chưa thành dòng thuần.
- Hiệu quả thấp với tính trạng khó di truyền: các tính trạng số lượng như năng suất chịu ảnh hưởng mạnh của môi trường nên tiến bộ di truyền chậm.
- Có thể mất dần hiệu quả: nếu không tiếp tục chọn lọc, các biến dị tốt dễ bị pha loãng trong các thế hệ sau.
Có thể nhớ gọn: chọn nhanh – trộn chung – khó kiểm soát gen.
Chọn lọc cá thể khác gì?
Chọn lọc cá thể chọn từng cá thể xuất sắc, thu hạt riêng và gieo thành từng dòng riêng để so sánh với giống đối chứng. Nhờ đó người làm giống đánh giá được cá thể nào thật sự có gen tốt, từ đó tạo ra các dòng thuần đồng đều. Đổi lại, phương pháp này tốn thời gian, công sức, diện tích và chi phí hơn nhiều.
Bảng so sánh nhanh
| Tiêu chí | Chọn lọc hỗn hợp | Chọn lọc cá thể |
|---|---|---|
| Cách thu giống | Trộn chung nhiều cá thể được chọn | Thu riêng từng cá thể, gieo thành từng dòng |
| Kiểm tra kiểu gen | Không kiểm tra được | Kiểm tra qua đời con, có đối chứng |
| Độ đồng đều | Thấp hơn | Cao, tạo được dòng thuần |
| Chi phí, công sức | Thấp, nhanh | Cao, lâu |
| Phù hợp với | Cải tiến giống địa phương, nhân giống số lượng lớn | Tạo giống mới chất lượng cao, đồng đều |
Khi nào nên chọn phương pháp nào?
Nếu cần cải thiện nhanh giống địa phương với nguồn lực hạn chế, chọn lọc hỗn hợp là lựa chọn hợp lí. Nếu mục tiêu là một giống mới đồng nhất, ổn định và có thể đăng kí công nhận, nên đầu tư chọn lọc cá thể. Trong thực tế, người ta thường kết hợp: dùng chọn lọc hỗn hợp để làm sạch quần thể trước, rồi chọn lọc cá thể trên số cây tốt nhất.
Lỗi sai thường gặp
- Nhầm rằng chọn lọc hỗn hợp “chọn cả tốt lẫn xấu”. Thực ra vẫn chọn cá thể tốt, chỉ là không tách riêng khi nhân giống.
- Cho rằng chọn lọc hỗn hợp tạo ra dòng thuần. Chỉ chọn lọc cá thể qua nhiều đời mới tiến gần dòng thuần.
- Quên rằng nhược điểm gốc nằm ở việc không tách được ảnh hưởng của môi trường.
Bài luyện tập
Câu 1. Vì sao một cây ngô cao to trên ruộng được bón nhiều phân chưa chắc là cây có gen tốt?
Đáp án: Vì chiều cao là kiểu hình, chịu ảnh hưởng của cả gen và điều kiện dinh dưỡng; cây to có thể do phân bón, không do di truyền, nên chọn theo kiểu hình dễ sai.
Câu 2. Nêu một lí do khiến nông dân vẫn hay dùng chọn lọc hỗn hợp.
Đáp án: Phương pháp đơn giản, ít tốn kém, không cần thiết bị hay ghi chép phức tạp, vẫn cải tiến được giống địa phương.
Câu 3. Muốn có dòng giống đồng đều để nhân rộng, nên chọn phương pháp nào?
Đáp án: Chọn lọc cá thể, vì thu và gieo riêng từng dòng, có đối chứng nên kiểm tra được kiểu gen.
Câu hỏi thường gặp
Chọn lọc hỗn hợp còn có tên gọi nào khác?
Phương pháp này còn gọi là chọn lọc hàng loạt, vì người ta chọn nhiều cá thể tốt cùng lúc rồi trộn chung để làm giống.
Điểm yếu lớn nhất của chọn lọc hỗn hợp là gì?
Chỉ dựa vào kiểu hình nên không phân biệt được biến dị di truyền với biến dị do môi trường, và không kiểm tra được kiểu gen từng cá thể.
Chọn lọc cá thể có ưu điểm gì so với chọn lọc hỗn hợp?
Chọn lọc cá thể có đối chứng và theo dõi riêng từng dòng nên kết quả chính xác hơn, tạo được dòng giống đồng đều, ổn định.
Vì sao chọn lọc hỗn hợp vẫn được dùng rộng rãi?
Vì dễ làm, chi phí thấp, nhanh có lượng giống lớn và phù hợp để cải tiến giống địa phương ở quy mô nông hộ.