Trả lời nhanh
Hiện thực lịch sử là quá khứ đã diễn ra, tồn tại khách quan và chỉ có một. Còn nhận thức lịch sử là sự hiểu biết của con người về quá khứ đó nên mang tính chủ quan, thường chưa đầy đủ, có thể chưa hoàn toàn chính xác, phụ thuộc vào nguồn sử liệu, quan điểm người viết, và luôn được bổ sung, điều chỉnh theo thời gian.
Phân biệt hai khái niệm trước khi so sánh
Muốn trả lời đúng, em cần nắm rõ hai khái niệm đi cùng nhau trong bài mở đầu môn Lịch sử lớp 10.
- Hiện thực lịch sử: toàn bộ những gì đã xảy ra trong quá khứ của xã hội loài người, tồn tại độc lập với ý muốn và ý thức của chúng ta.
- Nhận thức lịch sử: sự phản ánh, tái hiện hiện thực lịch sử trong đầu óc con người, thể hiện qua lời kể, sách vở, tranh ảnh, phim, bài giảng…
Có thể nhớ nhanh: hiện thực lịch sử là “cái đã xảy ra”, nhận thức lịch sử là “cái ta biết và hiểu về cái đã xảy ra”.
Các đặc điểm của nhận thức lịch sử so với hiện thực lịch sử
1. Mang tính chủ quan
Hiện thực lịch sử thì khách quan, còn nhận thức lịch sử do con người tạo ra nên chịu ảnh hưởng của quan điểm, lập trường, trình độ và hoàn cảnh của người nghiên cứu. Cùng một sự kiện, hai người có thể đánh giá khác nhau.
2. Không bao giờ đầy đủ tuyệt đối
Quá khứ đã qua, không thể quay lại quan sát trực tiếp. Chúng ta chỉ biết được phần nào qua những dấu tích còn sót lại (sử liệu). Rất nhiều sự kiện, nhân vật, chi tiết đã mất đi nên nhận thức lịch sử chỉ tiệm cận hiện thực chứ khó trùng khít hoàn toàn.
3. Có thể chưa chính xác hoặc có sai lệch
Sử liệu có thể bị ghi chép thiếu, ghi sai, bị cố ý thay đổi, hoặc người nghiên cứu hiểu chưa đúng. Vì vậy nhận thức lịch sử có thể lệch so với hiện thực, nhất là khi chỉ dựa vào một nguồn duy nhất.
4. Luôn thay đổi, bổ sung và hoàn thiện
Hiện thực lịch sử thì đã định hình, không đổi. Nhưng khi có phát hiện khảo cổ mới, tài liệu mới, phương pháp nghiên cứu mới, nhận thức lịch sử sẽ được điều chỉnh, ngày càng gần sự thật hơn.
5. Phụ thuộc vào nguồn sử liệu và phương pháp
Nguồn sử liệu càng phong phú, đa dạng (hiện vật, văn bản, truyền miệng, hình ảnh) và được kiểm chứng bằng phương pháp khoa học thì nhận thức càng đáng tin cậy.
Bảng so sánh nhanh
| Tiêu chí | Hiện thực lịch sử | Nhận thức lịch sử |
|---|---|---|
| Bản chất | Quá khứ đã diễn ra | Hiểu biết về quá khứ |
| Tính chất | Khách quan, duy nhất | Chủ quan, có thể nhiều cách hiểu |
| Mức độ đầy đủ | Toàn bộ, trọn vẹn | Chỉ một phần, chưa đầy đủ |
| Sự thay đổi | Không thay đổi | Thay đổi, bổ sung theo thời gian |
| Phụ thuộc | Không phụ thuộc ý thức con người | Phụ thuộc sử liệu, quan điểm, phương pháp |
Ví dụ minh hoạ
Một chiến thắng lớn trong lịch sử dân tộc đã diễn ra đúng một lần, đó là hiện thực lịch sử. Sử cũ có thể chỉ chép về vua quan và diễn biến trận đánh. Về sau, nhờ khảo cổ và nghiên cứu thêm, các nhà sử học bổ sung vai trò của nhân dân, địa hình, kỹ thuật chiến đấu. Sự kiện không đổi, nhưng hiểu biết của chúng ta về nó đầy đủ hơn trước. Đây là biểu hiện rõ của việc nhận thức lịch sử luôn được hoàn thiện.
Vì sao phải hiểu đặc điểm này?
- Biết cách học sử có phê phán: không tin một nguồn duy nhất, biết đối chiếu nhiều tài liệu.
- Hiểu vì sao sách sử các thời kỳ có thể viết khác nhau.
- Rèn tinh thần trung thực, khách quan khi tìm hiểu quá khứ.
Lỗi sai thường gặp khi làm bài
- Nhầm “nhận thức lịch sử” với “hiện thực lịch sử”, cho rằng sách sử chính là toàn bộ quá khứ.
- Chỉ nêu “chủ quan” mà quên các ý còn lại như thiếu đầy đủ, thay đổi theo thời gian.
- Hiểu “chủ quan” là bịa đặt. Thực tế, nhận thức khoa học vẫn phải dựa trên sử liệu đã kiểm chứng và cố gắng sát hiện thực nhất.
Bài luyện tập
- Câu 1. Nhận định “Sách lịch sử chính là hiện thực lịch sử” đúng hay sai? Vì sao?
Đáp án: Sai. Sách lịch sử là sản phẩm của nhận thức, phản ánh một phần quá khứ qua cách nhìn của người viết; hiện thực lịch sử là những gì đã thực sự xảy ra. - Câu 2. Vì sao cùng một sự kiện, các sách sử có thể ghi chép và đánh giá khác nhau?
Đáp án: Do nguồn sử liệu mỗi người tiếp cận khác nhau, quan điểm, mục đích và trình độ khác nhau; nhận thức lịch sử mang tính chủ quan và không đầy đủ. - Câu 3. Khi phát hiện một tài liệu cổ mới, điều gì xảy ra với hiện thực và nhận thức lịch sử?
Đáp án: Hiện thực lịch sử không đổi; nhận thức lịch sử được bổ sung, có thể điều chỉnh những chỗ trước đây hiểu chưa đúng.
Gợi ý trình bày khi làm bài tự luận
Em nên mở bằng định nghĩa hai khái niệm, nêu 3–4 đặc điểm của nhận thức lịch sử (chủ quan, chưa đầy đủ, có thể sai lệch, thay đổi theo thời gian), rồi chốt bằng một ví dụ. Cách trình bày này đủ ý và dễ đạt điểm tối đa.
Câu hỏi thường gặp
Hiện thực lịch sử là gì?
Là toàn bộ những gì đã diễn ra trong quá khứ của xã hội loài người, tồn tại khách quan, không phụ thuộc vào ý muốn của con người.
Nhận thức lịch sử là gì?
Là sự hiểu biết, tái hiện của con người về quá khứ, thể hiện qua sách vở, lời kể, tranh ảnh, phim… dựa trên sử liệu và quan điểm của người nghiên cứu.
Vì sao nhận thức lịch sử mang tính chủ quan?
Vì do con người thực hiện nên chịu ảnh hưởng của quan điểm, trình độ, hoàn cảnh và nguồn sử liệu mà người đó có được.
Nhận thức lịch sử có thay đổi được không?
Có. Khi có sử liệu mới hoặc phương pháp nghiên cứu mới, nhận thức lịch sử được bổ sung, điều chỉnh để gần hiện thực hơn.