Trả lời nhanh
Sơ đồ khái quát gồm ba khối nối bằng mũi tên: môi trường cung cấp chất cần thiết → cơ thể biến đổi chất và năng lượng → thải chất thừa ra môi trường. Thực vật lấy nước, muối khoáng, khí cacbonic, ánh sáng và thải oxygen, hơi nước. Động vật lấy thức ăn, nước, oxygen và thải khí cacbonic, phân, nước tiểu, mồ hôi.
Đề bài và hướng làm
Yêu cầu của bài là vẽ một sơ đồ ngắn gọn thể hiện sự trao đổi chất giữa cơ thể sinh vật với môi trường, ở cả thực vật và động vật. Em không cần vẽ chi tiết từng cơ quan. Chỉ cần thể hiện rõ chất đi vào, quá trình trong cơ thể và chất đi ra.
Trao đổi chất là tập hợp các biến đổi hoá học diễn ra trong tế bào, cùng với việc cơ thể lấy chất từ môi trường và thải chất ra môi trường. Đi kèm với đó là sự chuyển hoá năng lượng, nên sinh vật mới sống, lớn lên và hoạt động được.
Sơ đồ khái quát
Mẹo nhớ: sơ đồ nào cũng có dạng “vào – biến đổi – ra”. Chỉ cần đủ ba khối này, em đã đạt ý chính của đề bài.
Giải thích từng khối
Ở thực vật
- Lấy vào: rễ hút nước và muối khoáng từ đất; lá lấy khí cacbonic qua khí khổng; lá nhận ánh sáng.
- Biến đổi: nước và muối khoáng được vận chuyển lên lá qua mạch gỗ. Ở lá diễn ra quang hợp tạo chất hữu cơ. Chất hữu cơ được vận chuyển đến các bộ phận qua mạch rây. Mọi tế bào đều hô hấp để lấy năng lượng.
- Thải ra: hơi nước qua khí khổng (thoát hơi nước), khí oxygen từ quang hợp, khí cacbonic từ hô hấp.
Hai quá trình cốt lõi có thể viết gọn như sau:
- Quang hợp: khí cacbonic + nước → (ánh sáng, diệp lục) chất hữu cơ + khí oxygen.
- Hô hấp: chất hữu cơ + khí oxygen → khí cacbonic + nước + năng lượng.
Ở động vật
- Lấy vào: thức ăn và nước qua đường tiêu hoá; khí oxygen qua cơ quan hô hấp (phổi, mang, da, ống khí… tuỳ loài).
- Biến đổi: thức ăn được tiêu hoá thành chất dinh dưỡng đơn giản, hấp thụ vào máu. Máu mang chất dinh dưỡng và oxygen đến tế bào. Tại tế bào, hô hấp tế bào giải phóng năng lượng và tạo sản phẩm thải.
- Thải ra: khí cacbonic qua hô hấp; phân qua hậu môn; nước tiểu qua hệ bài tiết; mồ hôi qua da (ở loài có tuyến mồ hôi).
Bảng so sánh nhanh
| Nội dung | Thực vật | Động vật |
|---|---|---|
| Nguồn chất hữu cơ | Tự tổng hợp nhờ quang hợp | Lấy từ thức ăn có sẵn |
| Chất lấy từ môi trường | Nước, muối khoáng, khí cacbonic, ánh sáng | Thức ăn, nước, khí oxygen |
| Chất thải ra | Oxygen, hơi nước, khí cacbonic | Khí cacbonic, phân, nước tiểu, mồ hôi |
| Cơ quan chính | Rễ, thân, lá (khí khổng) | Tiêu hoá, hô hấp, tuần hoàn, bài tiết |
Lỗi sai thường gặp
- Cho rằng thực vật chỉ thải oxygen. Sai: ban ngày có ánh sáng, quang hợp mạnh hơn nên thải oxygen nhiều. Nhưng tế bào thực vật hô hấp suốt ngày đêm nên luôn lấy oxygen và thải khí cacbonic.
- Quên ánh sáng. Ánh sáng là năng lượng đầu vào cho quang hợp, cần ghi trong sơ đồ thực vật.
- Nhầm “phân” với “chất thải của tế bào”. Phần lớn phân là thức ăn không tiêu hoá được. Chất thải từ chuyển hoá trong tế bào chủ yếu là khí cacbonic, nước và các chất trong nước tiểu, mồ hôi.
- Vẽ thiếu chiều mũi tên. Mũi tên vào và ra phải đúng hướng, nếu không sơ đồ mất ý nghĩa.
Các bước vẽ sơ đồ trong bài kiểm tra
- Kẻ ba khối chữ nhật theo hàng ngang: “Lấy vào”, “Cơ thể”, “Thải ra”.
- Điền chất vào khối đầu, chỉ ghi các chất chính.
- Ghi tên quá trình trong cơ thể ở khối giữa.
- Điền chất thải vào khối cuối rồi nối các khối bằng mũi tên.
- Ghi tên sơ đồ phía trên (thực vật / động vật).
Bài luyện tập
Câu 1. Vì sao nói cây xanh cũng “thở”?
Đáp án: Mọi tế bào sống, kể cả tế bào cây, đều hô hấp: lấy oxygen, phân giải chất hữu cơ, giải phóng năng lượng và thải khí cacbonic. Quá trình này diễn ra cả ngày lẫn đêm.
Câu 2. Chất nào sau đây vừa là chất lấy vào của quang hợp, vừa là chất thải của hô hấp: khí oxygen hay khí cacbonic?
Đáp án: Khí cacbonic. Quang hợp dùng khí cacbonic, còn hô hấp thải ra khí cacbonic.
Câu 3. Nếu một con thỏ bị nhốt trong hộp kín không có không khí mới, trao đổi chất của nó bị ảnh hưởng thế nào?
Đáp án: Thỏ hết oxygen, tế bào không hô hấp được nên không có năng lượng. Khí cacbonic tích tụ trong hộp. Trao đổi chất rối loạn và thỏ sẽ chết.
Câu hỏi thường gặp
Sơ đồ trao đổi chất ở động vật gồm những phần nào?
Gồm ba phần: lấy vào (thức ăn, nước, oxygen), biến đổi trong cơ thể (tiêu hoá, hô hấp, tuần hoàn, bài tiết và chuyển hoá ở tế bào), thải ra (khí cacbonic, phân, nước tiểu, mồ hôi).
Điểm khác nhau lớn nhất giữa trao đổi chất ở thực vật và động vật là gì?
Thực vật tự tổng hợp chất hữu cơ nhờ quang hợp từ nước, khí cacbonic và ánh sáng. Động vật không tự tổng hợp được nên phải lấy chất hữu cơ từ thức ăn.
Thực vật có thải khí cacbonic không?
Có. Tế bào thực vật hô hấp liên tục nên luôn thải khí cacbonic. Ban ngày quang hợp mạnh hơn nên lượng oxygen thải ra nhiều hơn lượng khí cacbonic thải ra.
Trao đổi chất có liên quan gì đến chuyển hoá năng lượng?
Các chất lấy vào được biến đổi trong tế bào, giải phóng năng lượng (hô hấp tế bào). Năng lượng này dùng cho sinh trưởng, vận động và duy trì sự sống.