Trả lời nhanh
Với câu “Nhận định nào sau đây không đúng về ngôn ngữ của văn bản…”, phương án sai thường là phương án gán cho văn bản đặc điểm ngôn ngữ của một loại văn bản khác. Ví dụ, văn bản hành chính, thông tin mà “giàu cảm xúc, nhiều tu từ” là sai. Em hãy xác định thể loại văn bản trước, rồi đối chiếu từng phương án với bảng đặc điểm dưới đây.
Lưu ý: đề gốc của câu hỏi này không nêu rõ tên văn bản trong phần tiêu đề, nên bài viết hướng dẫn phương pháp chung và dùng các ví dụ do chúng tôi tự đặt. Em chỉ cần nắm cách làm là áp dụng được cho mọi văn bản cụ thể.
Bước 1: Xác định văn bản thuộc loại nào
Ngôn ngữ luôn phục vụ mục đích giao tiếp của văn bản. Vì vậy, trước khi đọc các phương án, em hãy tự hỏi: văn bản này cung cấp thông tin, thuyết phục người đọc, truyền đạt cảm xúc hay kể chuyện? Chỉ cần xác định đúng loại văn bản là em đã loại được một nửa phương án.
Bước 2: Nắm đặc điểm ngôn ngữ của từng loại văn bản
| Loại văn bản | Đặc điểm ngôn ngữ nổi bật | Điều thường KHÔNG đúng |
|---|---|---|
| Văn bản thông tin, thuyết minh | Chính xác, khách quan, dùng thuật ngữ, số liệu; có thể kèm sơ đồ, bảng, hình ảnh | Thiên về bộc lộ cảm xúc cá nhân, dùng nhiều cách nói phóng đại |
| Văn bản nghị luận | Lí lẽ, bằng chứng rõ ràng; lập luận chặt chẽ; dùng từ nối (vì vậy, tuy nhiên, bởi lẽ…) | Chỉ liệt kê cảm xúc, không cần lí lẽ và bằng chứng |
| Văn bản hành chính (thông báo, đơn, biên bản) | Trang trọng, khuôn mẫu, ngắn gọn, chính xác | Dùng nhiều biện pháp tu từ, từ ngữ biểu cảm |
| Truyện | Có lời người kể và lời nhân vật (đối thoại, độc thoại); từ ngữ gợi hình, gợi cảm | Hoàn toàn không có lời thoại, không có chi tiết miêu tả |
| Thơ | Hàm súc, giàu hình ảnh, có nhịp điệu, vần; hay dùng biện pháp tu từ | Khô khan, chỉ nêu số liệu, không có hình ảnh |
Bước 3: Loại trừ từng phương án
Hãy xét một ví dụ tự đặt. Đề: “Nhận định nào sau đây không đúng về ngôn ngữ của một bản thông báo lịch nghỉ lễ của nhà trường?”
- A. Dùng từ ngữ chính xác, rõ ràng.
- B. Câu văn ngắn gọn, trang trọng.
- C. Trình bày thời gian, nội dung cụ thể.
- D. Dùng nhiều hình ảnh ẩn dụ để gây xúc động.
Đáp án: D. Thông báo là văn bản hành chính, mục đích là truyền đạt thông tin cần thực hiện. Ngôn ngữ phải chính xác, dễ hiểu, không để người đọc hiểu theo nhiều cách. Ẩn dụ làm nghĩa mơ hồ nên không phù hợp. A, B, C đều là đặc điểm đúng.
Mẹo nhớ nhanh
- Văn bản thực dụng (thông tin, hành chính) → chính xác, khách quan, ít cảm xúc.
- Văn bản văn học (thơ, truyện) → hình ảnh, cảm xúc, hàm ý.
- Văn bản nghị luận → lí lẽ và bằng chứng là chính, hình ảnh chỉ hỗ trợ lập luận.
Lỗi sai thường gặp
- Đọc nhầm đề “không đúng” thành “đúng”. Hãy gạch chân chữ “không” ngay khi đọc đề.
- Bị lôi cuốn bởi phương án nghe “hay”. Câu nghe văn chương chưa chắc phù hợp với văn bản thông tin hay hành chính.
- Bỏ qua từ tuyệt đối như “hoàn toàn”, “chỉ”, “không bao giờ”, “luôn luôn”. Các phương án có từ này thường sai vì ngôn ngữ có nhiều ngoại lệ. Ví dụ, văn nghị luận có thể dùng hình ảnh nếu hình ảnh phục vụ lập luận.
- Không đối chiếu với văn bản cụ thể. Khi đề nêu tên văn bản, em cần nhớ lại cách tác giả dùng từ ngữ, câu văn trong chính văn bản đó, không chỉ dựa vào lí thuyết chung.
Bài luyện tập (tự đặt)
Câu 1. Nhận định nào sau đây không đúng về ngôn ngữ của một bài thơ?
A. Hàm súc, cô đọng. B. Giàu hình ảnh. C. Khách quan, chủ yếu dùng số liệu và thuật ngữ, không bộc lộ cảm xúc. D. Có nhịp điệu, âm hưởng.
Đáp án: C. Thơ là tiếng nói của cảm xúc; ngôn ngữ khách quan, thuật ngữ là của văn bản thông tin.
Câu 2. Nhận định nào sau đây không đúng về ngôn ngữ của văn bản nghị luận?
A. Dùng lí lẽ và bằng chứng để thuyết phục. B. Lập luận chặt chẽ, mạch lạc. C. Dùng từ nối để liên kết ý. D. Tuyệt đối không được dùng bất kì hình ảnh nào.
Đáp án: D. Nghị luận vẫn có thể dùng hình ảnh, so sánh để làm rõ ý. Từ “tuyệt đối” khiến phương án sai.
Câu 3. Nhận định nào sau đây không đúng về ngôn ngữ của một đoạn truyện ngắn?
A. Có lời người kể chuyện. B. Có lời đối thoại của nhân vật. C. Từ ngữ có thể gợi hình, gợi cảm. D. Ngôn ngữ nhân vật không bao giờ thể hiện tính cách.
Đáp án: D. Lời nói của nhân vật là một cách quan trọng để bộc lộ tính cách, hoàn cảnh, tâm trạng.
Cách áp dụng khi đề nêu tên văn bản cụ thể
Em làm theo ba việc: (1) nhớ thể loại, ví dụ nghị luận, thông tin hay truyện; (2) nhớ vài câu tiêu biểu để kiểm chứng phương án; (3) loại trừ phương án mâu thuẫn với thể loại hoặc với nội dung văn bản. Phương án còn lại sau cùng chính là đáp án “không đúng”.
Câu hỏi thường gặp
Vì sao câu hỏi "nhận định nào không đúng về ngôn ngữ" hay xuất hiện trong bài kiểm tra Ngữ văn?
Dạng này kiểm tra em có nắm đặc điểm ngôn ngữ gắn với thể loại và mục đích giao tiếp của văn bản hay không, đồng thời rèn kĩ năng đọc kĩ đề và loại trừ.
Làm thế nào để không nhầm giữa ngôn ngữ văn bản thông tin và văn bản văn học?
Văn bản thông tin ưu tiên chính xác, khách quan, thuật ngữ và số liệu. Văn bản văn học ưu tiên hình ảnh, cảm xúc và hàm ý. Hãy xác định mục đích của văn bản trước khi chọn đáp án.
Phương án có từ "chỉ", "hoàn toàn", "không bao giờ" có thường sai không?
Thường là đáp án sai vì các nhận định tuyệt đối dễ có ngoại lệ. Tuy vậy em vẫn phải đối chiếu với văn bản cụ thể rồi mới kết luận.