Chuyên đề Địa lí 10 Chân trời sáng tạo Chuyên đề 1: Biến đổi khí hậu

Mục lục hướng dẫn trả lời từng câu hỏi trong chuyên đề

Bạn có thể xem lời giải chi tiết từng câu hỏi theo thứ tự trong bài học:

• Mở đầu trang 5: Khí hậu toàn cầu biến đổi ra sao, do đâu, ứng phó thế nào
• Câu hỏi trang 5 (hình 1): Khái niệm và sự thay đổi khí hậu Trái Đất
• Câu hỏi trang 5 (hình 2, hình 3): Các biểu hiện của biến đổi khí hậu
• Câu hỏi trang 7 (hình 4): Nguyên nhân, hiệu ứng nhà kính
• Câu hỏi trang 9: Xu hướng thiên tai và thời tiết cực đoan
• Câu hỏi trang 10 (hình 5): Vì sao phải ứng phó, các nhóm giải pháp
• Luyện tập 1 trang 12: Mối liên hệ giữa biến đổi khí hậu và hiệu ứng nhà kính
• Luyện tập 2 trang 12: Lập sơ đồ các giải pháp ứng phó
• Vận dụng trang 12: Biểu hiện của biến đổi khí hậu ở Việt Nam

Muốn xem toàn bộ các chuyên đề còn lại, mời bạn vào Giải Chuyên đề Địa lí 10 Chân trời sáng tạo.

I. Khái niệm biến đổi khí hậu

Khí hậu là chế độ thời tiết của một nơi, lặp đi lặp lại trong nhiều năm. Vì vậy, biến đổi khí hậu là sự thay đổi của trạng thái khí hậu so với trung bình nhiều năm, thường kéo dài vài thập kỉ hoặc lâu hơn.

Điểm cần nhớ là chữ “nhiều năm”. Một mùa đông rét kỉ lục hay một mùa hè nóng bất thường chưa thể gọi là biến đổi khí hậu; đó mới là biến động thời tiết. Chỉ khi xu hướng thay đổi bền vững qua nhiều thập kỉ mới được xem là biến đổi khí hậu.

Khi đọc hình 1 (đường biểu diễn nhiệt độ Trái Đất qua nhiều thế kỉ), hãy làm theo ba bước: xác định trục (thời gian – độ lệch nhiệt độ), chia đường biểu diễn thành các giai đoạn, rồi nêu xu hướng từng giai đoạn kèm số liệu đọc được. Phần cuối đường thường đi lên rõ rệt, cho thấy nhiệt độ tăng nhanh trong thời gian gần đây.

II. Các biểu hiện chính

Biểu hiện	Nội dung cần nhớ	Vì sao xảy ra
Nhiệt độ Trái Đất tăng	Nhiệt độ trung bình toàn cầu tăng nhanh từ thời kì Cách mạng công nghiệp; SGK nêu mức tăng khoảng 0,74°C trong giai đoạn 1906–2005	Khí nhà kính trong khí quyển tăng, giữ thêm nhiệt
Lượng mưa biến động	Mưa có xu hướng tăng ở các vĩ độ cao (từ khoảng 30°B trở lên), giảm ở vùng nhiệt đới; tần suất mưa lớn tăng	Khí quyển ấm hơn chứa nhiều hơi nước, hoàn lưu khí quyển thay đổi
Mực nước biển dâng	Tốc độ dâng sau nhanh hơn trước (khoảng 1,8 mm/năm giai đoạn 1961–2003, 3,1 mm/năm giai đoạn 1993–2003)	Nước biển giãn nở vì nóng lên và băng lục địa tan
Thời tiết cực đoan	Bão, lốc xoáy, hạn hán, nắng nóng, mưa lớn xảy ra thường xuyên, bất thường và mạnh hơn	Năng lượng tích trữ trong khí quyển và đại dương tăng

Mẹo nhớ: dùng câu “Nóng – Mưa – Biển – Bão” (nhiệt độ, lượng mưa, mực nước biển, thời tiết cực đoan) để liệt kê đủ bốn biểu hiện khi làm bài.

III. Nguyên nhân gây biến đổi khí hậu

1. Nguyên nhân tự nhiên

• Bên ngoài: bức xạ Mặt Trời thay đổi theo chu kì.
• Bên trong: sự thay đổi độ nghiêng trục và quỹ đạo Trái Đất, hoạt động núi lửa, các thời kì địa chất, dòng biển…

2. Tác động của con người

Đây là nguyên nhân chủ yếu của sự nóng lên gần đây. Đốt nhiên liệu hoá thạch (than, dầu, khí đốt), phá rừng, canh tác nông nghiệp và xử lí chất thải làm lượng khí nhà kính tăng nhanh.

3. Hiệu ứng nhà kính

Hiệu ứng nhà kính là hiện tượng khí quyển giữ lại một phần nhiệt của Trái Đất. Bức xạ Mặt Trời xuyên qua khí quyển, mặt đất hấp thụ rồi phát ra bức xạ nhiệt (sóng dài); các khí nhà kính hấp thụ phần bức xạ này và phát lại xuống mặt đất, làm bề mặt ấm lên.

Các khí nhà kính thường gặp: hơi nước, CO₂, CH₄, N₂O, O₃ ở tầng thấp và các hợp chất CFC. Cần phân biệt: hiệu ứng nhà kính tự nhiên là điều kiện giúp Trái Đất đủ ấm cho sự sống; vấn đề xảy ra khi hiệu ứng này bị tăng cường bởi hoạt động của con người.

Mối liên hệ giữa biến đổi khí hậu và hiệu ứng nhà kính (Luyện tập 1)

Có thể trình bày thành chuỗi nguyên nhân – kết quả:

1. Hoạt động đốt nhiên liệu, phá rừng… làm tăng nồng độ khí nhà kính.
2. Hiệu ứng nhà kính được tăng cường, khí quyển giữ nhiều nhiệt hơn.
3. Nhiệt độ Trái Đất tăng lên, băng tan, nước biển dâng, hoàn lưu khí quyển thay đổi.
4. Khí hậu thay đổi: mưa, bão, hạn hán biến động – đó là biến đổi khí hậu.

Nói gọn: hiệu ứng nhà kính tăng cường là cơ chế trực tiếp, còn biến đổi khí hậu là hệ quả.

IV. Thiên tai và hiện tượng thời tiết cực đoan

Theo hướng của chuyên đề, thiên tai và thời tiết cực đoan có xu hướng tăng về tần suất, cường độ và phạm vi ảnh hưởng, đồng thời diễn biến bất thường hơn, khó dự báo hơn. Bạn nên nêu mỗi hiện tượng một ví dụ: bão mạnh, nắng nóng kéo dài, hạn hán, mưa lớn gây lũ quét và ngập lụt.

Với Việt Nam, có thể lấy ví dụ cơn bão Yagi (tháng 9/2024) gây mưa lũ và thiệt hại lớn ở miền Bắc, hay hạn mặn nghiêm trọng ở Đồng bằng sông Cửu Long trong các năm gần đây.

V. Ứng phó với biến đổi khí hậu

1. Vì sao phải ứng phó?

Biến đổi khí hậu ảnh hưởng đến sản xuất, đời sống, sức khoẻ, hệ sinh thái và an ninh của mọi quốc gia. Nếu chỉ chờ hậu quả xảy ra mới xử lí thì chi phí rất lớn, nên cần hành động sớm, đồng bộ và có sự hợp tác quốc tế.

2. Hai nhóm giải pháp cơ bản

Tiêu chí	Giảm nhẹ	Thích ứng
Mục tiêu	Giảm phát thải, tăng hấp thụ khí nhà kính (xử lí nguyên nhân)	Điều chỉnh hoạt động để giảm thiệt hại (xử lí hậu quả)
Ví dụ	Kiểm kê khí thải, tiết kiệm năng lượng, phát triển năng lượng tái tạo, bảo vệ và trồng rừng	Chống nóng, quản lí nước, đê kè, rừng phòng hộ ven biển, đổi giống cây trồng

Ngoài ra, giải pháp còn được phân loại theo quy mô (vi mô – vĩ mô), theo ngành (nông nghiệp, lâm nghiệp…) và theo thời gian (ngắn hạn – dài hạn).

Sơ đồ giải pháp (Luyện tập 2)

Sơ đồ dưới đây là một cách hệ thống hoá đơn giản; bạn có thể bổ sung nhánh theo quy mô hoặc theo ngành để bài làm phong phú hơn.

VI. Vận dụng: biểu hiện ở Việt Nam

Để làm bài vận dụng, hãy thu thập thông tin theo từng biểu hiện rồi ghi nguồn rõ ràng (báo cáo của Bộ Tài nguyên và Môi trường, Tổng cục Khí tượng Thuỷ văn, báo chính thống). Gợi ý dàn ý:

• Nhiệt độ: nhiệt độ trung bình năm tăng, số ngày nắng nóng gay gắt nhiều hơn.
• Mưa – bão: mưa cực đoan, lũ quét, sạt lở ở miền núi; bão mạnh hơn ở ven biển.
• Nước biển dâng và xâm nhập mặn: ảnh hưởng mạnh ở Đồng bằng sông Cửu Long và vùng ven biển.
• Tác động: nông nghiệp, thuỷ sản, nhà ở, sức khoẻ; đồng thời nêu một hành động của địa phương em.

Xem thêm hướng dẫn tại bài Vận dụng trang 12.

Lỗi sai thường gặp

• Nhầm “thời tiết” với “khí hậu”: một đợt rét đậm không chứng minh khí hậu không nóng lên.
• Cho rằng chỉ có nguyên nhân từ con người; thực tế còn nguyên nhân tự nhiên, nhưng yếu tố con người là chủ yếu trong giai đoạn gần đây.
• Gộp “giảm nhẹ” và “thích ứng” làm một. Trồng rừng để hút CO₂ là giảm nhẹ; trồng rừng ngập mặn để chắn sóng, giảm nước biển xâm thực là thích ứng (và cũng có lợi cho giảm nhẹ).
• Viết “mưa tăng ở mọi nơi”: lượng mưa tăng ở vĩ độ cao, giảm ở vùng nhiệt đới theo SGK.

Bài luyện tập có đáp án

Câu 1. Nhận định nào sau đây thuộc nhóm giải pháp thích ứng: (A) lắp điện mặt trời mái nhà; (B) nâng cao đê bao ở vùng thấp trũng; (C) thay bóng đèn tiết kiệm điện; (D) hạn chế đốt than?

Đáp án: B. Đê bao giúp giảm thiệt hại do nước dâng, lũ; A, C, D đều làm giảm phát thải nên thuộc nhóm giảm nhẹ.

Câu 2. Giải thích vì sao băng lục địa tan làm mực nước biển dâng, còn băng trôi nổi trên biển tan thì ít ảnh hưởng.

Đáp án gợi ý: Băng lục địa nằm trên đất liền, khi tan thêm lượng nước mới đổ ra đại dương nên mực nước tăng. Băng trôi nổi đã chiếm chỗ trong nước biển (theo nguyên lí đẩy Ác-si-mét), khi tan thể tích nước tăng gần như không đáng kể.

Câu 3. Nêu hai việc học sinh có thể làm ở trường để góp phần giảm nhẹ biến đổi khí hậu.

Đáp án gợi ý: Tắt đèn, quạt khi ra khỏi lớp; phân loại rác, hạn chế đồ nhựa dùng một lần; trồng và chăm sóc cây xanh trong sân trường.

Tài liệu học tập liên quan

• Giải SGK Địa lí 10 Chân trời sáng tạo
• Lý thuyết Địa lí lớp 10 Chân trời sáng tạo
• Trắc nghiệm Địa lí 10 Chân trời sáng tạo

Câu hỏi thường gặp

Biến đổi khí hậu là gì?

Là sự thay đổi trạng thái của khí hậu so với trung bình nhiều năm, thường kéo dài vài thập kỉ hoặc lâu hơn, chứ không phải biến động thời tiết trong vài ngày hay vài tháng.

Nguyên nhân chủ yếu gây biến đổi khí hậu hiện nay là gì?

Là hoạt động của con người làm tăng nồng độ khí nhà kính như CO2, CH4, N2O, đặc biệt do đốt nhiên liệu hoá thạch và phá rừng, khiến hiệu ứng nhà kính bị tăng cường.

Giảm nhẹ và thích ứng với biến đổi khí hậu khác nhau thế nào?

Giảm nhẹ nhằm giảm phát thải hoặc tăng hấp thụ khí nhà kính (xử lí nguyên nhân); thích ứng là điều chỉnh sản xuất, đời sống để giảm thiệt hại do biến đổi khí hậu (xử lí hậu quả).

Chuyên đề 1 Địa lí 10 Chân trời sáng tạo gồm những nội dung nào?

Gồm khái niệm và biểu hiện của biến đổi khí hậu, nguyên nhân (hiệu ứng nhà kính), thiên tai và thời tiết cực đoan, các giải pháp ứng phó cùng phần luyện tập, vận dụng.

Bài học liên quan

• Càng về vĩ độ cao thì nhiệt độ trung bình năm càng giảm
• Mực nước ngầm đổi theo mưa, đá thấm, bơm và mùa
• Ở vùng địa hình dốc, đất thường không có đặc điểm nào sau đây?
• Sự nóng lên của Trái Đất không làm cho điều gì xảy ra? Cách chọn đáp án
• Lớp vỏ địa lí còn được gọi là gì? Đáp án và giải thích
• Hồ có nguồn gốc nội sinh gồm những loại nào? Giải thích và ví dụ