Trả lời nhanh
Để biết đoạn thơ viết theo thể thơ nào, em làm ba việc: đếm số chữ ở mỗi dòng, quan sát cách gieo vần, rồi xem số dòng trong cả bài. Dòng 6 chữ xen dòng 8 chữ là lục bát; mỗi dòng 7 chữ là thất ngôn hoặc thơ bảy chữ; các dòng dài ngắn không đều, không gò số chữ là thơ tự do. Có số chữ là nhận ra thể thơ, vì mỗi thể có “nhịp điệu” riêng.
Quy trình 3 bước xác định thể thơ
- Đếm số chữ (tiếng) trên từng dòng. Ghi lại dãy số, ví dụ 6 – 8 – 6 – 8 hoặc 7 – 7 – 7 – 7.
- Xem cách gieo vần. Vần chân (cuối câu), vần lưng (giữa câu), vần liền hay vần cách.
- Xét số dòng và niêm luật. Thơ Đường luật có 4 dòng (tứ tuyệt) hoặc 8 dòng (bát cú), còn thơ hiện đại thường không quy định.
Chú ý: trong tiếng Việt, mỗi “chữ” tương ứng một tiếng, kể cả từ láy hay từ ghép, ví dụ “truân chuyên” là hai chữ.
Bảng nhận biết các thể thơ thường gặp
| Thể thơ | Dấu hiệu nhận biết |
|---|---|
| Lục bát | Cặp câu 6 chữ rồi 8 chữ nối tiếp nhau; chữ cuối câu 6 vần với chữ thứ 6 câu 8 |
| Song thất lục bát | Hai câu 7 chữ, tiếp đến một câu 6 và một câu 8, lặp lại thành từng khổ 4 câu |
| Thất ngôn tứ tuyệt | 4 câu, mỗi câu 7 chữ |
| Thất ngôn bát cú | 8 câu, mỗi câu 7 chữ, có đối ở các cặp câu giữa bài |
| Ngũ ngôn tứ tuyệt | 4 câu, mỗi câu 5 chữ, thường là thơ chữ Hán |
| Thơ bốn chữ, năm chữ, bảy chữ, tám chữ | Các dòng có số chữ gần như bằng nhau theo tên gọi; không cần theo niêm luật Đường |
| Thơ tự do | Số chữ mỗi dòng dài ngắn khác nhau, vần nhịp linh hoạt theo cảm xúc |
Ví dụ minh hoạ từng thể
Lục bát
“Trăm năm trong cõi người ta, / Chữ tài chữ mệnh khéo là ghét nhau.” (Nguyễn Du). Dòng trên có 6 chữ, dòng dưới có 8 chữ; chữ “ta” (cuối dòng 6) vần với chữ “là” (chữ thứ 6 của dòng 8).
Song thất lục bát
“Thuở trời đất nổi cơn gió bụi, / Khách má hồng nhiều nỗi truân chuyên. / Xanh kia thăm thẳm từng trên, / Vì ai gây dựng cho nên nỗi này?” Cấu trúc 7 – 7 – 6 – 8 chứng tỏ đây là song thất lục bát (bản dịch Chinh phụ ngâm).
Thất ngôn tứ tuyệt
“Nam quốc sơn hà Nam đế cư, / Tiệt nhiên định phận tại thiên thư.” Mỗi câu 7 chữ, cả bài 4 câu nên là thất ngôn tứ tuyệt.
Thất ngôn bát cú
“Bước tới Đèo Ngang bóng xế tà, / Cỏ cây chen đá, lá chen hoa.” Bài thơ có 8 câu 7 chữ, hai cặp câu giữa đối nhau, nên thuộc thể thất ngôn bát cú.
Ngũ ngôn tứ tuyệt
Bài “Tĩnh dạ tư” của Lý Bạch có 4 câu, mỗi câu 5 chữ: “Sàng tiền minh nguyệt quang / Nghi thị địa thượng sương / Cử đầu vọng minh nguyệt / Đê đầu tư cố hương”.
Thơ bốn chữ, năm chữ, bảy chữ, tám chữ
- Thơ bốn chữ: “Trăng lên đầu núi / Gió thổi qua đồng / Em ngồi bên cửa / Đợi mẹ ra đồng”.
- Thơ năm chữ: “Chiều về trên bến cũ / Sóng vỗ nhẹ mạn thuyền”.
- Thơ bảy chữ: “Mưa rơi nhẹ trên mái nhà cũ / Gió đưa hương bưởi thoảng sân quê”.
- Thơ tám chữ: “Chiều nay nhớ nhà, đứng nhìn mây trắng / Con đường cũ ngập đầy hoa phượng đỏ”.
Các đoạn trên do thầy tự soạn để em dễ đếm chữ. Thơ bảy chữ hiện đại khác thất ngôn Đường luật ở chỗ không bắt buộc niêm, luật, đối.
Thơ tự do
“Tôi đi / Qua những con phố dài / Nghe gió / Kể chuyện mùa thu”. Dòng ngắn dòng dài khác nhau, không gieo vần cố định, nên đây là thơ tự do.
Cách trình bày khi làm bài tự luận
Nếu đề yêu cầu “xác định thể thơ và nêu căn cứ”, em viết theo mẫu: “Đoạn thơ được viết theo thể … Căn cứ: các dòng thơ có số chữ …, cách gieo vần …”. Có căn cứ cụ thể thì mới được trọn điểm, chỉ ghi tên thể thơ thường bị trừ điểm.
Mẹo nhớ
- “Lục” là sáu, “bát” là tám; “thất” là bảy, “ngũ” là năm, “ngôn” là chữ.
- “Tứ tuyệt” là 4 câu, “bát cú” là 8 câu.
Luyện tập có đáp án
- Một đoạn thơ có các dòng lần lượt 6, 8, 6, 8 chữ. Thể thơ? Đáp án: lục bát.
- Một bài có 4 dòng, mỗi dòng 7 chữ, gieo vần chân ở dòng 1, 2, 4. Thể thơ? Đáp án: thất ngôn tứ tuyệt.
- Các dòng thơ có 3, 7, 5, 9 chữ, không vần cố định. Thể thơ? Đáp án: thơ tự do.
Lỗi sai thường gặp
- Đếm sai vì bỏ sót chữ có dấu câu đi kèm hoặc đếm từ ghép thành một chữ.
- Nhầm thơ bảy chữ hiện đại với thất ngôn Đường luật.
- Nhầm song thất lục bát với lục bát vì cùng có câu 6 và câu 8.
Câu hỏi thường gặp
Cách nhanh nhất để biết đoạn thơ thuộc thể thơ nào?
Đếm số chữ trong từng dòng: dãy 6 – 8 là lục bát, 7 – 7 – 6 – 8 là song thất lục bát, mỗi dòng 7 chữ là thất ngôn hoặc thơ bảy chữ, dòng dài ngắn không đều là thơ tự do.
Thất ngôn bát cú khác thất ngôn tứ tuyệt ở điểm nào?
Thất ngôn bát cú có 8 câu và yêu cầu đối ở các cặp câu giữa bài, còn thất ngôn tứ tuyệt chỉ có 4 câu.
Thơ tự do có gieo vần không?
Có thể có vần nhưng không bắt buộc và không cố định; nhịp điệu thơ tự do dựa vào mạch cảm xúc.
Khi đề không cho đoạn thơ cụ thể thì làm sao?
Em cần xem lại đoạn thơ trong đề bài hoặc sách giáo khoa, rồi áp dụng quy trình đếm chữ, xét vần và số dòng ở trên.