Trả lời nhanh
Văn hoá Đông Nam Á chịu ảnh hưởng mạnh mẽ nhất từ văn hoá Ấn Độ (riêng miền Bắc Việt Nam còn chịu ảnh hưởng Trung Hoa). Dấu ấn trong kiến trúc là các đền núi, tháp, bảo tháp (stupa) gắn với Hin-đu giáo và Phật giáo, cùng phù điêu kể sử thi Ấn Độ, tượng thần Si-va, Vi-snu, Phật, biểu tượng linga – yoni. Người bản địa tiếp thu rồi sáng tạo thành phong cách riêng.
Vì sao Đông Nam Á chịu ảnh hưởng Ấn Độ mạnh nhất?
- Vị trí địa lí: Đông Nam Á nằm trên tuyến hàng hải nối Ấn Độ Dương với Biển Đông, nên thương nhân Ấn Độ đến buôn bán từ rất sớm.
- Con đường truyền bá hoà bình: Tôn giáo, chữ viết, tư tưởng vương quyền theo thương nhân, nhà sư, giáo sĩ Bà La Môn vào khu vực, không bằng chiến tranh.
- Nhu cầu của tầng lớp thống trị: Các vua bản địa dùng tư tưởng “vua là hiện thân của thần” để củng cố quyền lực, nên chủ động tiếp nhận.
Vì thế các nhà sử học thường gọi đây là quá trình “Ấn Độ hoá” có chọn lọc ở nhiều quốc gia cổ như Phù Nam, Chăm-pa, Ăng-co, Pa-gan, Sri-vi-giay-a, Mô-giô-pa-hit.
Dấu ấn Ấn Độ qua các công trình kiến trúc tiêu biểu
| Công trình | Quốc gia | Tôn giáo | Dấu ấn Ấn Độ |
|---|---|---|---|
| Angkor Wat (Ăng-co Vát) | Cam-pu-chia | Hin-đu giáo (thờ Vi-snu) | Đền núi mô phỏng núi Mê-ru, phù điêu sử thi Ra-ma-ya-na và Ma-ha-bha-ra-ta |
| Borobudur (Bô-rô-bu-đua) | In-đô-nê-xi-a | Phật giáo | Bảo tháp khổng lồ nhiều tầng, phù điêu kể cuộc đời Đức Phật |
| Prambanan (Prăm-ba-nan) | In-đô-nê-xi-a | Hin-đu giáo | Cụm tháp thờ Si-va, Vi-snu, Bra-hma |
| Thánh địa Mỹ Sơn | Việt Nam (Chăm-pa) | Hin-đu giáo (thờ Si-va) | Tháp gạch, linga – yoni, bia ký chữ Phạn |
| Quần thể Pa-gan | Mi-an-ma | Phật giáo | Hàng nghìn chùa, tháp theo kiểu bảo tháp Ấn Độ |
Những đặc điểm chung dễ nhận ra
- Hình khối đền – núi: Đền được xây như “ngọn núi thiêng” Mê-ru, nơi ở của các vị thần trong thần thoại Ấn Độ.
- Bảo tháp (stupa): Nguồn gốc là gò thờ xá lợi Phật ở Ấn Độ, về Đông Nam Á biến thành tháp nhiều tầng, đỉnh nhọn.
- Điêu khắc: Tượng thần Si-va, Vi-snu, Phật, vũ nữ thiên thần (apsara), các cảnh trong sử thi.
- Biểu tượng thờ: Linga (biểu tượng của Si-va) đặt trên bệ yoni trong chính điện, thấy rõ ở tháp Chăm.
- Chữ viết: Bia ký bằng chữ Phạn (Sanskrit) ghi công đức vua, việc dâng cúng cho đền.
Không sao chép mà sáng tạo
Đây là điểm dễ bị bỏ sót khi làm bài. Cư dân Đông Nam Á không dựng lại nguyên mẫu Ấn Độ mà pha thêm nét bản địa:
- Angkor Wat có hành lang phù điêu dài, đồ sộ, kết hợp cả cảnh sinh hoạt và chiến trận của người Khmer.
- Tháp Chăm xây bằng gạch nung, ghép khít, trang trí hoa văn riêng, khác đền đá Ấn Độ.
- Borobudur kết hợp bảo tháp Phật giáo với truyền thống thờ tổ tiên, thờ núi của người Java.
Lưu ý: còn ảnh hưởng của Trung Hoa
Ảnh hưởng Ấn Độ nổi trội ở hầu hết Đông Nam Á, nhưng Đại Việt chịu ảnh hưởng Nho giáo và văn hoá Trung Hoa rõ hơn. Vì vậy nếu đề hỏi chung về khu vực, đáp án là Ấn Độ. Nếu đề hỏi riêng Việt Nam thời Bắc thuộc và phong kiến, cần xét thêm Trung Hoa. Về sau, Hồi giáo (ở Ma-lai-xi-a, In-đô-nê-xi-a) và văn hoá phương Tây cũng để lại dấu ấn.
Lỗi sai thường gặp
- Cho rằng mọi đền tháp đều của Phật giáo. Thực tế Angkor Wat, Prambanan, Mỹ Sơn là Hin-đu giáo.
- Nhầm kiến trúc Ấn Độ hoá là “hoàn toàn nhập khẩu”, quên yếu tố bản địa.
- Gộp Mỹ Sơn vào Campuchia. Mỹ Sơn thuộc Việt Nam, do vương quốc Chăm-pa xây dựng.
Mẹo nhớ: “Núi – tháp – linga – sử thi” là bốn từ khoá để nhận ra dấu ấn Ấn Độ.
Luyện tập
- Nêu hai dấu ấn Ấn Độ trong kiến trúc Chăm-pa.
Đáp án gợi ý: tháp thờ Si-va có linga – yoni; bia ký bằng chữ Phạn tại Mỹ Sơn. - Angkor Wat và Borobudur khác nhau thế nào về tôn giáo?
Đáp án gợi ý: Angkor Wat gắn với Hin-đu giáo (thờ Vi-snu), Borobudur là công trình Phật giáo. - Vì sao nói người Đông Nam Á tiếp thu văn hoá Ấn Độ một cách sáng tạo?
Đáp án gợi ý: họ giữ ý tưởng đền núi, bảo tháp nhưng đổi vật liệu, kiểu dáng, đề tài trang trí theo điều kiện và tín ngưỡng bản địa, tạo ra phong cách Khmer, Chăm, Java riêng.
Câu hỏi thường gặp
Văn hoá Đông Nam Á chịu ảnh hưởng mạnh mẽ nhất từ nền văn hoá nào?
Từ văn hoá Ấn Độ. Tôn giáo, chữ viết, nghệ thuật và kiến trúc Ấn Độ lan toả khắp khu vực qua con đường thương mại và truyền giáo hoà bình.
Công trình nào ở Đông Nam Á thể hiện rõ ảnh hưởng Ấn Độ?
Tiêu biểu là Angkor Wat (Campuchia), Borobudur và Prambanan (Indonesia), Mỹ Sơn (Việt Nam) và quần thể Pagan (Myanmar).
Đại Việt có chịu ảnh hưởng văn hoá Ấn Độ không?
Có nhưng ít hơn. Đại Việt chủ yếu chịu ảnh hưởng Trung Hoa. Ảnh hưởng Ấn Độ rõ hơn ở Chăm-pa và Phù Nam, tức miền Trung và Nam Việt Nam ngày nay.