Trả lời nhanh
Chủ thể ẩn là chủ thể trữ tình không xuất hiện trực tiếp trong bài thơ bằng các đại từ nhân xưng như tôi, ta, anh, em, mà bộc lộ cảm xúc gián tiếp qua hình ảnh, cảnh vật, âm điệu và cách nhìn. Người đọc phải suy ra cái nhìn và nỗi lòng của người viết từ chính những yếu tố đó.
Chủ thể trữ tình là ai?
Chủ thể trữ tình là người trực tiếp cảm nhận, suy ngẫm và nói lên cảm xúc trong bài thơ. Đó thường là cái tôi của nhà thơ, nhưng cũng có thể là một nhân vật được nhà thơ mượn lời, như người mẹ, người lính, người con xa xứ. Cần phân biệt: chủ thể trữ tình là “người đang nói” trong thơ, còn tác giả là con người thật đã sáng tác bài thơ.
Hai cách xuất hiện của chủ thể trữ tình
| Cách xuất hiện | Dấu hiệu nhận biết | Ví dụ |
|---|---|---|
| Chủ thể hiện (trực tiếp) | Có đại từ nhân xưng: tôi, ta, anh, em, chúng ta; hoặc xưng gọi trực tiếp | Câu thơ cuối bài Qua Đèo Ngang của Bà Huyện Thanh Quan: “Một mảnh tình riêng, ta với ta” |
| Chủ thể ẩn (gián tiếp) | Không có đại từ nhân xưng; cảm xúc ẩn trong hình ảnh, cảnh vật, từ ngữ | Bài Thu điếu của Nguyễn Khuyến |
Cách nhận biết chủ thể ẩn
- Đọc lướt toàn bài xem có đại từ nhân xưng ngôi thứ nhất, thứ hai hay không. Nếu không có thì khả năng cao là chủ thể ẩn.
- Xem bài thơ miêu tả gì: thường là cảnh vật, sự việc được quan sát tỉ mỉ.
- Tìm cái nhìn đằng sau cảnh: cảnh được chọn lọc, sắp xếp như thế nào, gợi tâm trạng gì (buồn, tĩnh lặng, nhớ quê…).
- Gọi tên chủ thể: khi làm bài, em có thể viết “chủ thể trữ tình ẩn, đó là nhà thơ (hoặc nhân vật trữ tình) đang ngắm cảnh và gửi tâm sự”.
Ví dụ phân tích
Bài Thu điếu (Nguyễn Khuyến) không có đại từ xưng hô nào, từ đầu đến cuối chỉ có ao thu, nước trong veo, chiếc thuyền câu bé tẻo teo, lá vàng khẽ đưa. Dù vậy, người đọc vẫn cảm nhận được một con người ngồi lặng giữa không gian vắng, tâm hồn gắn bó với thiên nhiên làng quê và mang nỗi niềm trầm lắng trước thời cuộc. Con người ấy chính là chủ thể trữ tình ẩn.
Cách đọc này chứng tỏ “ẩn” không có nghĩa là “không có”. Chủ thể vẫn hiện diện, chỉ là hiện diện qua cái nhìn, giọng điệu và sự lựa chọn hình ảnh.
Chủ thể ẩn tạo hiệu quả gì?
- Làm lời thơ giàu sức gợi, để người đọc tự đặt mình vào cảnh và cảm xúc.
- Tạo vẻ khách quan, kín đáo, hợp với thơ trữ tình cổ điển và thơ tả cảnh ngụ tình.
- Khiến bài thơ có nhiều tầng nghĩa, mỗi người đọc có thể cảm nhận khác nhau.
Lỗi sai thường gặp
- Nói rằng bài thơ “không có chủ thể trữ tình” vì thấy không có từ tôi hay ta. Thực ra chủ thể luôn có, chỉ khác ở cách xuất hiện.
- Nhầm chủ thể trữ tình với nhân vật được nhắc đến trong thơ (ví dụ nhắc tới người bà nhưng người nói vẫn là cháu).
- Đánh đồng chủ thể trữ tình với tác giả ngoài đời mà không xét đến việc nhà thơ có thể nhập vai.
Mẹo nhớ
Hãy nhớ: “Có xưng hô là hiện, không xưng hô là ẩn”. Gặp bài thơ chỉ toàn cảnh, hãy hỏi: ai đang nhìn cảnh này, nhìn bằng tâm trạng gì? Câu trả lời chính là chủ thể ẩn.
Luyện tập có đáp án
- Bài thơ có câu “Tôi nhớ con sông quê hương” thì chủ thể trữ tình là loại nào? Đáp án: chủ thể hiện, vì xuất hiện trực tiếp với đại từ “tôi”.
- Một bài thơ chỉ tả cảnh chiều muộn, không có từ xưng hô nào, nhưng giọng thơ man mác buồn. Chủ thể là gì? Đáp án: chủ thể ẩn, tâm trạng buồn bộc lộ qua cảnh.
- Vì sao chủ thể ẩn không đồng nghĩa với không có chủ thể? Đáp án: vì bài thơ nào cũng có người cảm nhận và bày tỏ cảm xúc, chỉ khác ở cách thể hiện gián tiếp.
Câu hỏi thường gặp
Chủ thể ẩn là gì?
Là chủ thể trữ tình không xuất hiện bằng đại từ nhân xưng, cảm xúc được bộc lộ gián tiếp qua hình ảnh, cảnh vật và giọng điệu.
Chủ thể ẩn khác chủ thể hiện ở điểm nào?
Chủ thể hiện xuất hiện trực tiếp với các từ như tôi, ta, anh, em; chủ thể ẩn không có các từ ấy, người đọc phải suy ra từ cách nhìn và cảm xúc của bài thơ.
Làm sao xác định chủ thể trữ tình trong bài thơ?
Tìm đại từ nhân xưng trong bài; nếu không có, xem cảnh vật được miêu tả và tâm trạng gửi gắm để gọi tên chủ thể ẩn.