Trả lời nhanh
Thủy triều là hiện tượng mực nước biển, đại dương dâng lên hạ xuống có chu kỳ, chủ yếu do lực hấp dẫn của Mặt Trăng và Mặt Trời tác động lên Trái Đất đang quay. Thủy triều lớn nhất (triều cường) khi Mặt Trời, Trái Đất, Mặt Trăng nằm thẳng hàng vì hai lực hút cộng hưởng. Thủy triều nhỏ nhất (triều kém) khi Mặt Trăng và Mặt Trời tạo với Trái Đất góc vuông vì hai lực hút bị triệt tiêu một phần.
Đề bài (Câu hỏi trang 43 – Địa lí 10 Cánh diều, Bài 11)
Đọc thông tin và quan sát hình 11.1, hãy:
- Giải thích hiện tượng thủy triều.
- Cho biết thủy triều đạt giá trị lớn nhất, nhỏ nhất khi nào. Tại sao?
Khi làm bài, em chú ý vị trí tương đối của ba thiên thể: Mặt Trời, Trái Đất, Mặt Trăng trong hình 11.1.
1. Giải thích hiện tượng thủy triều
Khái niệm: thủy triều là sự dao động của mực nước biển và đại dương, lặp đi lặp lại trong ngày, thể hiện qua lúc nước dâng (triều lên) và lúc nước rút (triều xuống).
Nguyên nhân:
- Lực hấp dẫn của Mặt Trăng và của Mặt Trời tác động lên nước biển. Mặt Trăng ở gần Trái Đất hơn rất nhiều nên tác động của nó mạnh hơn Mặt Trời (khoảng hơn hai lần).
- Trái Đất tự quay quanh trục nên xuất hiện lực li tâm. Nhờ vậy, nước dâng cao ở cả phía hướng về Mặt Trăng lẫn phía đối diện.
Trái Đất quay nên một nơi trên bờ biển lần lượt đi qua các vùng nước dâng và vùng nước rút. Vì thế, ở nhiều nơi, mỗi ngày có hai lần nước lên và hai lần nước xuống.
Mẹo nhớ: “Trăng kéo nước lên, Trái Đất quay nên nước lên hai phía”. Cứ nghĩ tới hai “bướu” nước đối diện nhau, còn Trái Đất quay dưới hai bướu đó.
2. Khi nào thủy triều lớn nhất, nhỏ nhất? Vì sao?
| Loại triều | Vị trí các thiên thể | Thời điểm (âm lịch) | Giải thích |
|---|---|---|---|
| Triều cường (lớn nhất) | Mặt Trời, Trái Đất, Mặt Trăng cùng nằm trên một đường thẳng | Xung quanh ngày không trăng (mùng 1) và ngày trăng tròn (ngày 15) | Lực hút của Mặt Trăng và Mặt Trời cùng hướng, cộng lại thành lực hút kết hợp lớn nhất |
| Triều kém (nhỏ nhất) | Mặt Trăng và Mặt Trời tạo với Trái Đất một góc vuông | Xung quanh ngày trăng bán nguyệt (khoảng mùng 7–8 và 22–23) | Hai lực hút vuông góc, tác động lên nước biển theo hai hướng khác nhau nên làm yếu nhau |
Cần chú ý: khi triều cường, nước lên rất cao và xuống rất thấp, nên biên độ triều lớn nhất. Khi triều kém, nước lên không cao, xuống không thấp, biên độ triều nhỏ nhất.
Ngày không trăng và ngày trăng tròn đều có hiện tượng thẳng hàng. Chỉ khác là lúc không trăng, Mặt Trăng nằm giữa Mặt Trời và Trái Đất. Lúc trăng tròn, Trái Đất nằm giữa Mặt Trời và Mặt Trăng. Cả hai đều cho triều cường.
3. Gợi ý trình bày bài ngắn gọn
- Thủy triều là sự dao động của mực nước biển, đại dương trong một ngày, do lực hấp dẫn của Mặt Trăng, Mặt Trời và lực li tâm khi Trái Đất tự quay.
- Thủy triều lớn nhất (triều cường) khi Mặt Trời, Trái Đất, Mặt Trăng thẳng hàng, vì sức hút của hai thiên thể lên Trái Đất cộng lại, đạt giá trị cao nhất.
- Thủy triều nhỏ nhất (triều kém) khi Mặt Trăng, Mặt Trời tạo với Trái Đất góc vuông, vì sức hút của hai thiên thể làm yếu nhau.
4. Lỗi sai thường gặp
- Nhầm triều cường với “khi Mặt Trăng gần Trái Đất nhất”. Câu hỏi này hỏi vị trí của cả ba thiên thể, không chỉ khoảng cách của Mặt Trăng.
- Chỉ nhắc Mặt Trăng, quên Mặt Trời hoặc quên lực li tâm khi giải thích nguyên nhân.
- Nhầm thủy triều với sóng biển. Sóng do gió, động đất ngầm, còn thủy triều do sức hút của thiên thể. Em có thể xem thêm bài giải ở câu hỏi giải thích hiện tượng sóng biển để phân biệt: Giải thích hiện tượng sóng biển.
- Cho rằng thủy triều chỉ xảy ra ở biển lớn. Thực tế, thủy triều lan vào cả cửa sông, vịnh.
5. Luyện tập
Câu 1. Vì sao Mặt Trời rất lớn nhưng tác động gây thủy triều lại yếu hơn Mặt Trăng?
Đáp án: Vì lực gây triều phụ thuộc mạnh vào khoảng cách. Mặt Trăng ở gần Trái Đất hơn Mặt Trời rất nhiều nên tác động gây triều mạnh hơn, dù khối lượng nhỏ hơn.
Câu 2. Ngày 15 âm lịch, ngư dân ven biển thường chú ý điều gì về nước triều? Giải thích.
Đáp án: Đó là thời kỳ triều cường, nước lên cao và xuống thấp nhiều vì Mặt Trời, Trái Đất, Mặt Trăng gần như thẳng hàng. Ngư dân cần chú ý để cập bến, neo thuyền, hay để bắt hải sản lúc nước rút.
Câu 3. Vào khoảng mùng 7 âm lịch, biên độ triều lớn hay nhỏ? Vì sao?
Đáp án: Nhỏ (triều kém), vì Mặt Trăng và Mặt Trời tạo với Trái Đất góc xấp xỉ vuông, hai lực hút làm yếu nhau.
Tài liệu cùng bài
- Giải SGK Địa lí 10 Bài 11 (Cánh diều): Nước biển và đại dương
- Lý thuyết Địa lí 10 Bài 11 (Cánh diều)
- 20 câu trắc nghiệm Địa lí 10 Bài 11 (Cánh diều)
- Sự chuyển động của dòng biển trên các đại dương (hình 11.2)
Câu hỏi thường gặp
Thủy triều là gì?
Thủy triều là hiện tượng dao động có chu kỳ của mực nước biển và đại dương trong ngày, do lực hấp dẫn của Mặt Trăng, Mặt Trời và lực li tâm khi Trái Đất tự quay gây ra.
Thủy triều lớn nhất khi nào?
Thủy triều lớn nhất (triều cường) xảy ra khi Mặt Trời, Trái Đất và Mặt Trăng nằm thẳng hàng, tức xung quanh ngày không trăng và ngày trăng tròn, vì lực hút của hai thiên thể cộng lại.
Thủy triều nhỏ nhất khi nào?
Thủy triều nhỏ nhất (triều kém) xảy ra khi Mặt Trăng và Mặt Trời tạo với Trái Đất góc vuông, khoảng ngày trăng bán nguyệt, vì hai lực hút làm yếu nhau.
Vì sao mỗi ngày thường có hai lần nước lên?
Vì nước dâng ở hai phía: phía hướng về Mặt Trăng (do lực hút) và phía đối diện (do lực li tâm). Trái Đất quay nên một nơi đi qua cả hai vùng nước dâng trong ngày.