Trả lời nhanh
Bài 1 Lịch sử 12 (chương trình cũ) có ba ý chính: (1) Hội nghị Ianta (2/1945) của Liên Xô, Mĩ, Anh phân chia khu vực ảnh hưởng, mở ra trật tự hai cực Ianta; (2) Liên hợp quốc thành lập năm 1945 để duy trì hòa bình, an ninh thế giới; (3) từ 1947–1949, thế giới phân hóa thành hai hệ thống đối lập do Mĩ và Liên Xô đứng đầu.
Sơ đồ nhanh: các mốc thời gian cần thuộc
Trước khi đi vào chi tiết, em hãy nhìn trục thời gian dưới đây. Cả bài chỉ xoay quanh khoảng 5 năm nên chỉ cần nhớ thứ tự các sự kiện là đã nắm được “xương sống” của bài.
I. Hội nghị Ianta và những thỏa thuận của ba cường quốc
1. Bối cảnh triệu tập
Đầu năm 1945, Chiến tranh thế giới thứ hai sắp kết thúc, phát xít Đức và Nhật đứng trước thất bại. Ba vấn đề đặt ra cho phe Đồng minh là: nhanh chóng đánh bại hoàn toàn phát xít, tổ chức lại thế giới sau chiến tranh và phân chia thành quả chiến thắng.
Để giải quyết, hội nghị quốc tế họp tại Ianta (vùng Crưm, Liên Xô) từ ngày 4 đến 11/2/1945. Dự hội nghị có nguyên thủ ba cường quốc: I. Xtalin (Liên Xô), Ph. Rudơven (Mĩ) và U. Sớcsin (Anh).
2. Nội dung chủ yếu
- Mục tiêu chung: tiêu diệt tận gốc chủ nghĩa phát xít Đức và chủ nghĩa quân phiệt Nhật. Liên Xô sẽ tham chiến chống Nhật sau khi đánh bại Đức khoảng 2–3 tháng.
- Tổ chức quốc tế: thành lập Liên hợp quốc để duy trì hòa bình, an ninh thế giới.
- Đóng quân và phân chia phạm vi ảnh hưởng: nhằm giải giáp quân đội phát xít và sắp xếp lại các khu vực.
| Khu vực | Thỏa thuận |
|---|---|
| Châu Âu – phía Đông | Liên Xô chiếm đóng miền Đông nước Đức, Đông Béclin; Đông Âu thuộc phạm vi ảnh hưởng của Liên Xô. |
| Châu Âu – phía Tây | Mĩ, Anh, Pháp chiếm đóng miền Tây nước Đức, Tây Béclin; Tây Âu thuộc phạm vi ảnh hưởng của Mĩ. |
| Áo, Phần Lan | Trở thành các nước trung lập. |
| Nhật Bản | Quân đội Mĩ chiếm đóng. |
| Bán đảo Triều Tiên | Quân Liên Xô vào phía Bắc, quân Mĩ vào phía Nam, lấy vĩ tuyến 38 làm ranh giới. |
| Mông Cổ, Nam Xakhalin, quần đảo Curin | Giữ nguyên trạng Mông Cổ; trả lại Liên Xô miền Nam đảo Xakhalin và cho Liên Xô chiếm quần đảo Curin (điều kiện để Liên Xô đánh Nhật). |
| Trung Quốc | Cần trở thành một quốc gia thống nhất, dân chủ. |
| Đông Nam Á, Nam Á, Tây Á | Vẫn thuộc phạm vi ảnh hưởng của các nước phương Tây. |
3. Hệ quả: trật tự hai cực Ianta
Các quyết định của Hội nghị Ianta cùng những thỏa thuận sau đó của ba cường quốc (trong đó có Hội nghị Pốtxđam, giữa năm 1945) đã trở thành khuôn khổ của một trật tự thế giới mới, gọi là trật tự hai cực Ianta. Hai “cực” là Mĩ và Liên Xô, mỗi bên đứng đầu một khu vực ảnh hưởng.
Mẹo nhớ: “Đông – Xô, Tây – Mĩ”. Châu Âu bị cắt đôi theo hướng Đông–Tây; châu Á thì Triều Tiên bị cắt đôi theo vĩ tuyến 38 (Bắc – Xô, Nam – Mĩ).
II. Sự thành lập Liên hợp quốc
1. Quá trình thành lập
- Chiến tranh sắp kết thúc, nhân dân thế giới mong muốn hòa bình lâu dài.
- Tại Ianta, Liên Xô, Mĩ, Anh thống nhất lập một tổ chức quốc tế mang tên Liên hợp quốc.
- Hội nghị Xan Phranxixcô (Mĩ), từ 25/4 đến 26/6/1945, thông qua bản Hiến chương và tuyên bố thành lập tổ chức. Ngày 24/10/1945, Hiến chương chính thức có hiệu lực, Liên hợp quốc bắt đầu hoạt động.
2. Mục tiêu và nguyên tắc hoạt động
Mục tiêu: duy trì hòa bình và an ninh thế giới; phát triển quan hệ hữu nghị giữa các dân tộc trên cơ sở tôn trọng quyền bình đẳng và quyền tự quyết; thực hiện hợp tác quốc tế về kinh tế, văn hóa, xã hội và nhân đạo.
Năm nguyên tắc hoạt động:
- Bình đẳng chủ quyền giữa các quốc gia và quyền tự quyết của các dân tộc.
- Tôn trọng toàn vẹn lãnh thổ và độc lập chính trị của mọi nước.
- Không can thiệp vào công việc nội bộ của bất kì nước nào.
- Giải quyết tranh chấp quốc tế bằng biện pháp hòa bình.
- Chung sống hòa bình và bảo đảm sự nhất trí giữa năm nước lớn (Liên Xô, Mĩ, Anh, Pháp, Trung Quốc).
3. Các cơ quan chính và vai trò
- Đại hội đồng: cơ quan toàn thể, mỗi nước một phiếu.
- Hội đồng Bảo an: chịu trách nhiệm chính về duy trì hòa bình, an ninh; có năm ủy viên thường trực là Liên Xô (nay là Liên bang Nga), Mĩ, Anh, Pháp, Trung Quốc.
- Ngoài ra còn Hội đồng Kinh tế và Xã hội, Hội đồng Quản thác, Tòa án quốc tế, Ban Thư kí.
Vai trò: góp phần giải quyết xung đột khu vực, thúc đẩy quá trình phi thực dân hóa, giúp đỡ các nước phát triển. Việt Nam là thành viên thứ 149 của Liên hợp quốc từ ngày 20/9/1977.
III. Sự hình thành hai hệ thống đối lập
Quan hệ đồng minh thời chiến giữa Mĩ và Liên Xô nhanh chóng rạn nứt vì khác biệt về chế độ và lợi ích. Thế giới dần chia thành hai phe.
1. Ở Tây Âu – phía Mĩ
- Tháng 3/1947: Học thuyết Truman, công khai chủ trương chống Liên Xô và phong trào cộng sản.
- Tháng 6/1947: Kế hoạch Mácsan, Mĩ viện trợ kinh tế cho Tây Âu phục hồi, đồng thời gắn các nước này với Mĩ.
- Tháng 4/1949: thành lập khối quân sự NATO (Tổ chức Hiệp ước Bắc Đại Tây Dương).
2. Ở Đông Âu – phía Liên Xô
- Giai đoạn 1945–1949: các nước dân chủ nhân dân Đông Âu hoàn thành cải cách ruộng đất, quốc hữu hóa xí nghiệp lớn, xây dựng chính quyền dân chủ nhân dân và bước đầu đi lên chủ nghĩa xã hội.
- Tháng 1/1949: thành lập Hội đồng tương trợ kinh tế (SEV) để phối hợp, giúp đỡ nhau phát triển.
3. Nước Đức bị chia cắt
Năm 1949, nước Đức tách thành hai nhà nước: Cộng hòa Liên bang Đức (9/1949, ở phần Tây) và Cộng hòa Dân chủ Đức (10/1949, ở phần Đông). Đây là biểu tượng rõ nhất của sự đối đầu hai phe tại châu Âu.
Lỗi sai thường gặp khi học bài này
- Nhầm Ianta với Pốtxđam: Ianta (2/1945, Crưm, Liên Xô) bàn việc tổ chức thế giới và lập Liên hợp quốc; Pốtxđam (7–8/1945, Đức) tập trung xử lý nước Đức bại trận và giải giáp quân Nhật.
- Nhầm mốc Liên hợp quốc: Xan Phranxixcô (4–6/1945) là nơi thông qua Hiến chương; 24/10/1945 là lúc Hiến chương có hiệu lực.
- Đảo vị trí Liên Xô – Mĩ: Đông Âu thuộc Liên Xô, Tây Âu thuộc Mĩ; Triều Tiên phía Bắc là Liên Xô, phía Nam là Mĩ.
- Cho rằng Đức là ủy viên thường trực Hội đồng Bảo an: Đức và Nhật là các nước bại trận, không thuộc nhóm năm nước này.
12 câu trắc nghiệm tự luyện (có giải thích)
Câu 1. Hội nghị Ianta diễn ra vào thời gian nào?
A. 28/11 – 1/12/1943. B. 4 – 11/2/1945. C. 25/4 – 26/6/1945. D. 17/7 – 2/8/1945.
Đáp án: B. A là Hội nghị Têhêran, C là Hội nghị Xan Phranxixcô, D là Hội nghị Pốtxđam.
Câu 2. Nguyên thủ ba cường quốc dự Hội nghị Ianta là đại diện của:
A. Liên Xô, Mĩ, Pháp. B. Mĩ, Anh, Pháp. C. Liên Xô, Mĩ, Anh. D. Liên Xô, Anh, Trung Quốc.
Đáp án: C. Đó là Xtalin, Rudơven và Sớcsin. Pháp và Trung Quốc không có nguyên thủ dự hội nghị này.
Câu 3. Theo thỏa thuận tại Ianta, Liên Xô sẽ tham chiến chống Nhật ở châu Á sau khi đánh bại phát xít Đức trong khoảng:
A. 2–3 tháng. B. 6 tháng. C. 1 năm. D. 15 ngày.
Đáp án: A. Đây là cam kết quân sự quan trọng, đổi lại Liên Xô được khôi phục một số quyền lợi ở Viễn Đông.
Câu 4. Khu vực nào sau đây thuộc phạm vi ảnh hưởng của Liên Xô theo thỏa thuận Ianta?
A. Tây Âu. B. Đông Nam Á. C. Nhật Bản. D. Đông Âu.
Đáp án: D. Tây Âu thuộc ảnh hưởng Mĩ; Đông Nam Á vẫn thuộc phương Tây; Nhật Bản do quân Mĩ chiếm đóng.
Câu 5. Bán đảo Triều Tiên bị chia cắt ở vĩ tuyến 38 với việc:
A. Quân Mĩ vào phía Bắc, quân Liên Xô vào phía Nam. B. Quân Anh vào phía Bắc, quân Mĩ vào phía Nam. C. Quân Liên Xô vào phía Bắc, quân Mĩ vào phía Nam. D. Quân Trung Quốc vào phía Bắc, quân Mĩ vào phía Nam.
Đáp án: C. Mẹo: “Bắc – Xô, Nam – Mĩ”.
Câu 6. Hai nước nào ở châu Âu được thỏa thuận là nước trung lập?
A. Áo và Phần Lan. B. Thụy Điển và Na Uy. C. Ba Lan và Hunggari. D. Áo và Tiệp Khắc.
Đáp án: A. Ba Lan, Hunggari, Tiệp Khắc thuộc khu vực Đông Âu, ảnh hưởng của Liên Xô.
Câu 7. Hiến chương Liên hợp quốc được thông qua tại hội nghị nào?
A. Ianta. B. Pốtxđam. C. Xan Phranxixcô. D. Têhêran.
Đáp án: C. Ianta chỉ mới thống nhất chủ trương lập tổ chức; việc soạn và thông qua Hiến chương diễn ra ở Xan Phranxixcô.
Câu 8. Cơ quan có trách nhiệm chính về duy trì hòa bình và an ninh thế giới của Liên hợp quốc là:
A. Đại hội đồng. B. Hội đồng Bảo an. C. Ban Thư kí. D. Hội đồng Quản thác.
Đáp án: B. Hội đồng Bảo an có quyền ra các quyết định ràng buộc để xử lý xung đột.
Câu 9. Nước nào dưới đây KHÔNG phải ủy viên thường trực của Hội đồng Bảo an?
A. Pháp. B. Trung Quốc. C. Đức. D. Anh.
Đáp án: C. Năm ủy viên thường trực là Liên Xô (nay là Nga), Mĩ, Anh, Pháp, Trung Quốc.
Câu 10. Kế hoạch Mácsan (1947) của Mĩ có mục đích chính là:
A. Viện trợ kinh tế cho Tây Âu phục hồi, đồng thời tăng ảnh hưởng của Mĩ. B. Giúp Liên Xô khôi phục kinh tế. C. Thành lập liên minh quân sự ở châu Á. D. Chia cắt nước Đức.
Đáp án: A. Kế hoạch này vừa mang tính kinh tế vừa phục vụ chiến lược đối đầu với Liên Xô và các nước Đông Âu.
Câu 11. Hội đồng tương trợ kinh tế (SEV) được thành lập vào thời gian nào và nhằm mục đích gì?
A. Tháng 4/1949, hợp tác quân sự. B. Tháng 1/1949, tăng cường hợp tác kinh tế giữa Liên Xô và các nước xã hội chủ nghĩa Đông Âu. C. Tháng 6/1947, viện trợ cho Tây Âu. D. Tháng 5/1955, thành lập liên minh phòng thủ.
Đáp án: B. A là NATO; C là Kế hoạch Mácsan; D là Tổ chức Hiệp ước Vácsava.
Câu 12. Sự kiện nào sau đây KHÔNG thuộc nội dung các quyết định của Hội nghị Ianta?
A. Thành lập Liên hợp quốc. B. Phân chia khu vực chiếm đóng ở châu Âu và châu Á. C. Liên Xô tham chiến chống Nhật. D. Thành lập khối quân sự NATO.
Đáp án: D. NATO ra đời tháng 4/1949, sau Ianta hơn bốn năm và là sản phẩm của sự đối đầu Đông – Tây.
Bài tập vận dụng ngắn
Bài 1. Vì sao nói các thỏa thuận Ianta đặt nền móng cho trật tự hai cực?
Gợi ý: Vì thế giới được chia thành hai khu vực ảnh hưởng, Liên Xô và Mĩ giữ vai trò chi phối; các nước còn lại bị cuốn vào quỹ đạo của một trong hai bên.
Bài 2. Nêu hai điểm khác nhau giữa Kế hoạch Mácsan và việc thành lập SEV.
Gợi ý: Mácsan là viện trợ một chiều của Mĩ cho Tây Âu (1947) và kèm mục tiêu chính trị; SEV (1949) là tổ chức hợp tác kinh tế giữa các nước xã hội chủ nghĩa do Liên Xô đứng đầu, đối lập với kế hoạch của Mĩ.
Tài liệu học cùng bài này
Em có thể đối chiếu thêm với các tài liệu sau: Giải bài tập SGK Lịch sử 12 Bài 1, SBT Lịch sử 12 Bài 1 và bản lý thuyết rút gọn Bài 1.
Câu hỏi thường gặp
Trật tự hai cực Ianta là gì?
Là khuôn khổ trật tự thế giới hình thành từ các quyết định của Hội nghị Ianta (2/1945) và những thỏa thuận sau đó của Liên Xô, Mĩ, Anh. Thế giới chia thành hai khu vực ảnh hưởng, do hai cực Mĩ và Liên Xô đứng đầu.
Hội nghị Ianta diễn ra khi nào, ở đâu?
Hội nghị diễn ra từ ngày 4 đến 11/2/1945 tại Ianta, vùng Crưm của Liên Xô, với sự tham dự của Xtalin, Rudơven và Sớcsin.
Liên hợp quốc có những nguyên tắc hoạt động nào?
Có năm nguyên tắc: bình đẳng chủ quyền và quyền tự quyết; tôn trọng toàn vẹn lãnh thổ và độc lập chính trị; không can thiệp công việc nội bộ; giải quyết tranh chấp bằng hòa bình; chung sống hòa bình và nhất trí giữa năm nước lớn.
Học bài 1 Lịch sử 12 thế nào cho nhớ nhanh?
Nhớ theo ba khối: Ianta (Đông – Xô, Tây – Mĩ), Liên hợp quốc (Xan Phranxixcô 1945, năm nguyên tắc, năm ủy viên thường trực), hai hệ thống đối lập (Truman, Mácsan, SEV, NATO, hai nhà nước Đức). Sau đó làm trắc nghiệm để chốt mốc thời gian.