Trả lời nhanh
Thông tin trong máy tính bị đe dọa bởi ba nhóm yếu tố: công nghệ – vật lí (hỏng ổ cứng, treo máy), bảo quản – sử dụng (ẩm, nóng, va đập, tắt máy sai cách) và virus máy tính. Muốn bảo vệ dữ liệu, em cần cảnh giác trên các đường lây lan của virus, cập nhật phần mềm, quét virus định kì và sao lưu dữ liệu thường xuyên.
1. Những yếu tố ảnh hưởng đến sự an toàn thông tin máy tính
Dữ liệu em lưu trong máy (bài tập, ảnh, tài liệu) không bao giờ “an toàn tuyệt đối”. Bài học chia các nguy cơ thành ba nhóm để dễ nhớ.
a) Yếu tố công nghệ – vật lí
- Máy tính và thiết bị công nghệ đều có tuổi thọ nhất định, sự cố có thể xảy ra ngẫu nhiên.
- Máy có thể bị treo, không phản hồi phần mềm.
- Ví dụ: chỉ một vùng nhỏ của ổ cứng bị hỏng cũng có thể khiến em không đọc được tệp nằm ở vùng đó.
b) Yếu tố bảo quản – sử dụng
- Để máy ở nơi ẩm thấp, nhiệt độ cao hoặc bị nắng chiếu trực tiếp.
- Máy bị ướt, bị rơi hay va đập mạnh.
- Khởi động, tắt máy hoặc thoát chương trình không đúng quy trình (ví dụ rút điện đột ngột khi đang ghi dữ liệu).
c) Virus máy tính
- Virus xuất hiện từ những năm 80 của thế kỉ XX.
- Có thể làm mất thông tin, gây hậu quả nghiêm trọng.
- Vì vậy cần có thói quen lưu dữ liệu ở nhiều nơi (sao lưu) để phòng khi bị phá hoại.
Mẹo nhớ: “Máy – Người – Virus”. Máy tự hỏng (công nghệ), người dùng sai cách (bảo quản), kẻ xấu viết chương trình phá hoại (virus).
2. Virus máy tính và cách phòng tránh
a) Virus máy tính là gì?
Virus máy tính (gọi tắt là virus) là một chương trình hay đoạn chương trình có khả năng tự nhân bản, tức sao chép chính nó từ đối tượng bị lây nhiễm này sang đối tượng khác mỗi khi đối tượng đó được kích hoạt.
Đối tượng bị lây nhiễm gọi là vật mang virus: tệp chương trình, tệp văn bản, bộ nhớ, đĩa cứng, đĩa mềm, thiết bị nhớ flash (USB)…
Giống virus sinh học, virus máy tính cần một “vật chủ” để sống và lan truyền. Chỉ cần vật chủ chạy lên là virus có cơ hội hoạt động.
b) Tác hại của virus
| Tác hại | Biểu hiện |
|---|---|
| Tiêu tốn tài nguyên hệ thống | Máy chạy chậm, treo, tự tắt hoặc tự khởi động lại; chiếm CPU, bộ nhớ, dung lượng |
| Phá huỷ dữ liệu | Tệp văn bản (.doc), bảng tính (.xls), chương trình (.exe) hay bị tấn công |
| Phá huỷ hệ thống | Máy hoạt động không ổn định hoặc tê liệt |
| Đánh cắp dữ liệu | Lấy thông tin thẻ tín dụng, sổ sách, chứng từ để trục lợi |
| Mã hoá dữ liệu để tống tiền | Khoá dữ liệu quan trọng rồi đòi tiền mới “mở khoá” |
| Gây khó chịu khác | Ẩn tệp, thư mục; thay đổi hoạt động của phần mềm |
c) Các con đường lây lan
- Sao chép tệp đã bị nhiễm virus.
- Dùng phần mềm bẻ khoá, sao chép lậu.
- Thiết bị nhớ di động (USB, thẻ nhớ…).
- Mạng nội bộ, Internet, thư điện tử – đây là con đường lây lan phổ biến nhất.
- Các “lỗ hổng” của phần mềm, hệ điều hành chưa được vá.
d) Cách phòng tránh
Nguyên tắc chung: cảnh giác và ngăn chặn virus ngay trên các đường lây lan của chúng. Cụ thể:
- Hạn chế sao chép không cần thiết; không chạy chương trình tải từ Internet hoặc chép từ máy khác khi chưa đủ tin cậy.
- Không mở tệp đính kèm thư điện tử nếu nghi ngờ nguồn gốc hay nội dung.
- Không truy cập các trang web có nội dung không lành mạnh.
- Thường xuyên cập nhật bản vá lỗi cho phần mềm và hệ điều hành.
- Định kì sao lưu dữ liệu để khôi phục khi bị phá hoại.
- Định kì quét và diệt virus bằng phần mềm diệt virus (ví dụ: BKAV, Kaspersky, Norton, McAfee).
Lưu ý quan trọng: phần mềm diệt virus chỉ nhận biết và diệt được những loại virus đã có trong dữ liệu của nó. Do đó phải cập nhật phần mềm thường xuyên và không được chủ quan chỉ vì “đã cài diệt virus”.
3. Lỗi sai thường gặp khi học bài này
- Nhầm virus với lỗi phần cứng. Máy chậm không phải lúc nào cũng do virus; có thể do ổ cứng đầy, quá nóng hoặc phần cứng cũ.
- Nghĩ cài diệt virus là đủ. Thiếu cập nhật và thiếu sao lưu thì vẫn có thể mất dữ liệu.
- Nhầm con đường lây lan phổ biến nhất. Là mạng Internet và thư điện tử, không phải đĩa mềm.
- Chọn đáp án thiếu vế. Nguyên tắc chung gồm cả “cảnh giác” lẫn “ngăn chặn”.
4. Trắc nghiệm Tin học 9 Bài 5 (10 câu) kèm giải thích
Câu 1. Để phòng tránh virus, bảo vệ dữ liệu, nguyên tắc chung cơ bản nhất là:
- A. Luôn cảnh giác virus trên chính những đường lây lan của chúng
- B. Luôn cảnh giác và ngăn chặn sao chép tệp
- C. Luôn cảnh giác và ngăn chặn virus trên chính những đường lây lan của chúng
- D. Luôn ngăn chặn virus trên chính những đường lây lan của chúng
Đáp án: C. Nguyên tắc cần đủ hai vế “cảnh giác” và “ngăn chặn” và gắn với đường lây lan. A và D thiếu một vế; B sai trọng tâm vì không phải mọi sao chép đều nguy hiểm.
Câu 2. Vật mang virus có thể là gì?
- A. Các tệp chương trình
- B. Văn bản
- C. Bộ nhớ và một số thiết bị máy tính (đĩa cứng, đĩa mềm…)
- D. Cả A, B và C
Đáp án: D. Cả tệp chương trình, văn bản lẫn bộ nhớ, thiết bị lưu trữ đều có thể mang virus.
Câu 3. Để phòng tránh virus, nên thực hiện việc nào sau đây?
- A. Không truy cập Internet
- B. Định kì quét và diệt virus bằng phần mềm diệt virus
- C. Mở tệp đính kèm trong thư điện tử từ địa chỉ lạ
- D. Chạy các chương trình tải từ Internet về mà không kiểm tra
Đáp án: B. C và D là hành vi rủi ro. A không thực tế: ta vẫn cần Internet, chỉ cần dùng có kiểm soát.
Câu 4. Con đường lây lan virus phổ biến nhất hiện nay là:
- A. Đĩa mềm
- B. Mạng Internet và thư điện tử
- C. Bàn phím
- D. Màn hình
Đáp án: B. Dữ liệu trao đổi qua mạng nhiều và nhanh nên virus lan rất rộng. Bàn phím, màn hình chỉ là thiết bị vào/ra, không chứa chương trình để virus sao chép.
Câu 5. Đặc điểm nào sau đây đúng nhất với virus máy tính?
- A. Là phần cứng bị lỗi
- B. Là chương trình hoặc đoạn chương trình có khả năng tự nhân bản
- C. Là loại dữ liệu do người dùng nhập vào
- D. Là chương trình chỉ chạy được trên điện thoại
Đáp án: B. Khả năng tự nhân bản là dấu hiệu nhận biết cốt lõi của virus.
Câu 6. Việc làm nào làm tăng nguy cơ nhiễm virus?
- A. Cập nhật bản vá lỗi hệ điều hành
- B. Sao lưu dữ liệu định kì
- C. Cài và sử dụng phần mềm bẻ khoá, sao chép lậu
- D. Quét USB trước khi mở
Đáp án: C. Phần mềm lậu thường bị chèn mã độc, lại không được cập nhật vá lỗi.
Câu 7. Phần mềm nào sau đây là phần mềm diệt virus?
- A. Paint
- B. Microsoft Excel
- C. BKAV
- D. Notepad
Đáp án: C. BKAV (cùng Kaspersky, Norton, McAfee) là phần mềm diệt virus; các phần mềm còn lại là vẽ, bảng tính, soạn thảo văn bản.
Câu 8. Virus mã hoá dữ liệu rồi yêu cầu nạn nhân trả tiền để lấy lại thuộc loại tác hại nào?
- A. Gây khó chịu như ẩn thư mục
- B. Mã hoá dữ liệu để tống tiền
- C. Chỉ làm máy chạy chậm
- D. Làm hỏng màn hình
Đáp án: B. Đây là tác hại được nêu riêng trong bài; biện pháp tốt nhất là sao lưu dữ liệu ở nơi khác để không phải phụ thuộc kẻ tống tiền.
Câu 9. Cách bảo quản nào là sai khi sử dụng máy tính?
- A. Đặt máy ở nơi khô ráo, thoáng mát
- B. Tắt máy đúng quy trình
- C. Đặt máy gần cửa sổ, ánh nắng chiếu thẳng vào
- D. Tránh va đập mạnh
Đáp án: C. Nắng và nhiệt độ cao làm linh kiện nóng, nhanh hỏng – thuộc yếu tố bảo quản, sử dụng.
Câu 10. Nhận định nào đúng về phần mềm diệt virus?
- A. Diệt được mọi loại virus, kể cả virus chưa từng xuất hiện
- B. Chỉ diệt được những loại virus đã nhận biết, nên cần cập nhật thường xuyên
- C. Cài một lần là không cần quét nữa
- D. Có thể thay thế hoàn toàn việc sao lưu dữ liệu
Đáp án: B. A, C, D đều quá tuyệt đối. Sao lưu vẫn cần thiết vì dữ liệu còn có thể mất do hỏng ổ cứng, thao tác nhầm…
5. Bài tập tự luyện
- Bạn Lan nhận email lạ có tệp đính kèm tên “diem_thi.exe”. Theo em, Lan nên làm gì và vì sao?
Gợi ý đáp án: Không mở tệp, xoá thư hoặc báo cho người lớn. Nguồn gốc không rõ và tệp .exe là chương trình thực thi, có thể chứa virus; thư điện tử là con đường lây lan phổ biến. - Phân loại các tình huống: (a) ổ cứng bị bad sector; (b) làm đổ nước vào laptop; (c) máy tự mở nhiều cửa sổ lạ sau khi cắm USB lạ. Mỗi tình huống thuộc nhóm yếu tố nào?
Gợi ý đáp án: (a) công nghệ – vật lí; (b) bảo quản – sử dụng; (c) virus. - Em hãy lập danh sách 4 thói quen tốt để bảo vệ dữ liệu bài tập trên máy tính ở nhà.
Gợi ý đáp án: sao lưu sang USB/đám mây định kì; cập nhật hệ điều hành; quét virus cho USB trước khi mở; không cài phần mềm lậu.
6. Tóm tắt nhanh để ôn thi
- 3 nhóm yếu tố đe dọa: công nghệ – vật lí, bảo quản – sử dụng, virus.
- Virus = chương trình/đoạn chương trình tự nhân bản; vật mang virus: tệp, văn bản, bộ nhớ, thiết bị lưu trữ.
- Đường lây phổ biến nhất: mạng, Internet, thư điện tử.
- Phòng tránh: cảnh giác – ngăn chặn – cập nhật – quét định kì – sao lưu.
Em có thể học tiếp bài sau: Lý thuyết Tin học 9 Bài 6: Tin học và xã hội.
Câu hỏi thường gặp
Virus máy tính là gì?
Virus máy tính là chương trình hoặc đoạn chương trình có khả năng tự nhân bản, sao chép chính nó từ đối tượng bị lây nhiễm sang đối tượng khác mỗi khi đối tượng đó được kích hoạt.
Con đường lây lan virus phổ biến nhất là gì?
Là mạng nội bộ, mạng Internet và thư điện tử, vì dữ liệu được trao đổi nhiều và nhanh qua các kênh này.
Cài phần mềm diệt virus rồi có an toàn tuyệt đối không?
Không. Phần mềm diệt virus chỉ diệt được các loại virus đã nhận biết, nên cần cập nhật thường xuyên, quét định kì và vẫn phải sao lưu dữ liệu.
Những yếu tố nào ảnh hưởng đến an toàn thông tin máy tính?
Có ba nhóm: yếu tố công nghệ – vật lí (hỏng hóc, treo máy), yếu tố bảo quản – sử dụng (ẩm, nóng, va đập, tắt máy sai cách) và virus máy tính.