Trả lời nhanh
Phát biểu không đúng là: “Dao động thủy triều nhỏ nhất vào ngày không trăng” (phương án B trong bản đề phổ biến). Ngày không trăng, Mặt Trời, Mặt Trăng và Trái Đất thẳng hàng nên xảy ra triều cường, dao động lớn nhất. Dao động nhỏ nhất (triều kém) rơi vào ngày trăng khuyết.
Đề bài
Phát biểu nào sau đây không đúng với dao động của thủy triều?
A. Dao động thủy triều lớn nhất vào ngày trăng tròn.
B. Dao động thủy triều nhỏ nhất vào ngày không trăng.
C. Dao động thủy triều nhỏ nhất vào ngày trăng khuyết.
D. Dao động thủy triều lớn nhất vào ngày không trăng.
Lưu ý: các phiên bản đề có thể đảo thứ tự phương án. Em hãy chọn theo nội dung: phát biểu sai là phát biểu gắn “nhỏ nhất” với ngày trăng tròn hoặc không trăng, hoặc gắn “lớn nhất” với ngày trăng khuyết.
Đáp án: B. Dao động thủy triều nhỏ nhất vào ngày không trăng
Câu hỏi yêu cầu tìm phát biểu sai, nên em xét lần lượt từng phương án. Ba phương án A, C, D đều đúng với quy luật thủy triều trong tháng âm lịch; chỉ B đảo ngược quy luật.
Xét đúng – sai từng phương án
| Phương án | Đúng/Sai | Lí do |
|---|---|---|
| A. Lớn nhất vào ngày trăng tròn | Đúng | Trăng tròn: Trái Đất nằm giữa Mặt Trời và Mặt Trăng, ba thiên thể thẳng hàng, lực hút cộng hưởng → triều cường. |
| B. Nhỏ nhất vào ngày không trăng | Sai | Ngày không trăng, Mặt Trăng nằm giữa Mặt Trời và Trái Đất, ba thiên thể vẫn thẳng hàng → triều cường, dao động lớn nhất chứ không nhỏ nhất. |
| C. Nhỏ nhất vào ngày trăng khuyết | Đúng | Trăng khuyết: Mặt Trời và Mặt Trăng ở vị trí vuông góc so với Trái Đất, lực hút làm yếu nhau → triều kém. |
| D. Lớn nhất vào ngày không trăng | Đúng | Như giải thích ở B. |
Giải thích chi tiết: “đọc” thủy triều qua lịch âm
Một cách học rất thực tế là gắn pha Mặt Trăng với ngày âm lịch, vì lịch âm được xây dựng theo chu kì Mặt Trăng (khoảng 29,5 ngày):
| Ngày âm lịch (gần đúng) | Pha Mặt Trăng | Vị trí ba thiên thể | Thủy triều |
|---|---|---|---|
| Mùng 1 | Không trăng (trăng mới) | Thẳng hàng, Mặt Trăng ở giữa | Triều cường |
| Khoảng mùng 7 – 8 | Trăng khuyết đầu tháng (thượng huyền) | Vuông góc | Triều kém |
| Khoảng 15 – 16 (rằm) | Trăng tròn | Thẳng hàng, Trái Đất ở giữa | Triều cường |
| Khoảng 22 – 23 | Trăng khuyết cuối tháng (hạ huyền) | Vuông góc | Triều kém |
Như vậy cứ khoảng một tuần, thủy triều chuyển từ cường sang kém rồi lại cường.
Câu hỏi kiểu này kiểm tra xem em có nhầm “không trăng” với “trăng khuyết” hay không. Nhiều bạn nghĩ “không nhìn thấy trăng thì Mặt Trăng tác động yếu”, nhưng thực ra lực hút không phụ thuộc vào việc ta có nhìn thấy Mặt Trăng; điều quyết định là vị trí tương đối của ba thiên thể. Nếu em muốn ôn theo chiều ngược lại (câu hỏi “lớn nhất vào ngày nào”), xem thêm Dao động thủy triều lớn nhất vào các ngày nào?
Mẹo làm nhanh dạng “phát biểu không đúng”
- Bước 1: nhớ một cặp chuẩn duy nhất: “thẳng hàng → cường (tròn, không trăng); vuông góc → kém (khuyết)”.
- Bước 2: với mỗi phương án, kiểm tra cặp “pha trăng – lớn/nhỏ” có khớp không. Phương án nào lệch cặp là đáp án.
Kiến thức cần nhớ: thủy triều và ý nghĩa thực tiễn
Thủy triều là hiện tượng dao động thường xuyên, có chu kì của các khối nước trong biển và đại dương. Nguyên nhân chủ yếu là sức hút của Mặt Trăng và Mặt Trời; Mặt Trăng ở gần Trái Đất hơn nhiều nên có vai trò lớn hơn.
Trong một tháng âm lịch có hai lần triều cường (ngày không trăng, ngày trăng tròn) và hai lần triều kém (hai lần trăng khuyết). Nắm quy luật này giúp ngư dân chọn thời điểm ra khơi, cảng biển điều phối tàu ra vào và các đô thị ven biển chủ động phòng ngập khi triều cường.
Lưu ý phân biệt thủy triều với sóng biển: sóng chủ yếu do gió, còn thủy triều do lực hút của các thiên thể (xem thêm Sóng xô vào bờ không phải là do nguyên nhân nào?).
Câu hỏi luyện tập tương tự
Câu 1. Phát biểu nào sau đây đúng về thủy triều?
A. Triều kém xảy ra vào ngày trăng tròn. B. Triều cường xảy ra khi Mặt Trời, Mặt Trăng ở vị trí vuông góc so với Trái Đất. C. Triều cường xảy ra khi Mặt Trời, Mặt Trăng, Trái Đất thẳng hàng. D. Trong một tháng chỉ có một lần triều cường.
Đáp án: C.
Câu 2. Ngày rằm (15 âm lịch), thủy triều thường có đặc điểm gì?
Đáp án: Đó là ngày trăng tròn, ba thiên thể thẳng hàng nên có triều cường, dao động thủy triều lớn.
Câu 3. Trong một tháng âm lịch có mấy lần triều kém?
A. 1. B. 2. C. 3. D. 4.
Đáp án: B (vào hai lần trăng khuyết: thượng huyền và hạ huyền).
Câu hỏi thường gặp
Ngày không trăng thủy triều lớn hay nhỏ?
Lớn. Ngày không trăng, Mặt Trăng nằm giữa Mặt Trời và Trái Đất, ba thiên thể thẳng hàng nên có triều cường.
Triều kém xảy ra vào ngày âm lịch nào?
Khoảng mùng 7–8 (trăng thượng huyền) và 22–23 âm lịch (trăng hạ huyền), khi Mặt Trời và Mặt Trăng ở vị trí vuông góc so với Trái Đất.
Không nhìn thấy trăng có phải Mặt Trăng tác động yếu không?
Không. Lực hút không phụ thuộc vào việc ta có nhìn thấy Mặt Trăng, mà phụ thuộc vào vị trí tương đối của Mặt Trời, Mặt Trăng và Trái Đất.
Một tháng âm lịch có mấy lần triều cường?
Hai lần: vào ngày không trăng (đầu tháng) và ngày trăng tròn (giữa tháng).