Trả lời nhanh
Đúng vậy: gió Tây ôn đới là loại gió hành tinh thổi từ đai áp cao cận chí tuyến (khoảng 30°) về đai áp thấp ôn đới (khoảng 60°) ở cả hai bán cầu. Gió thổi quanh năm, hướng chủ yếu tây nam ở bán cầu Bắc và tây bắc ở bán cầu Nam, mang nhiều hơi ẩm từ đại dương nên thường gây mưa, làm khí hậu bờ tây các lục địa ôn đới ẩm, điều hoà.
Gió Tây ôn đới là gì?
Gió Tây ôn đới là một trong ba loại gió hành tinh (cùng với gió Mậu dịch và gió Đông cực). Gọi là “gió hành tinh” vì nó hình thành do sự phân bố các đai khí áp trên toàn Trái Đất và thổi đều đặn quanh năm theo một hướng tương đối ổn định.
Bài này đi sâu vào lí thuyết: cơ chế hình thành, đặc điểm và tác động đến khí hậu. Nếu em cần luyện nhanh câu trắc nghiệm có 4 phương án, hãy xem Gió Tây ôn đới thổi từ áp cao nào?.
Vì sao gió Tây ôn đới thổi từ áp cao cận chí tuyến?
Để hiểu nguồn gốc, cần nhìn lại các đai khí áp xếp xen kẽ từ xích đạo về cực:
| Vĩ độ (gần đúng) | Đai khí áp | Nguyên nhân hình thành |
|---|---|---|
| 0° | Áp thấp xích đạo | Nhiệt lực: nóng quanh năm, không khí bốc lên |
| 30°B và 30°N | Áp cao cận chí tuyến | Động lực: không khí từ xích đạo lên cao, toả về hai phía rồi giáng xuống |
| 60°B và 60°N | Áp thấp ôn đới | Động lực: không khí từ áp cao cận chí tuyến và áp cao cực đổ về, gặp nhau rồi bốc lên |
| 90° (cực) | Áp cao cực | Nhiệt lực: lạnh quanh năm, không khí co lại, giáng xuống |
Không khí luôn di chuyển từ nơi khí áp cao về nơi khí áp thấp. Từ đai áp cao 30°, một phần không khí thổi về xích đạo (tạo gió Mậu dịch), phần còn lại thổi lên vĩ độ 60° – đó chính là gió Tây ôn đới.
Vì sao hướng gió lại là “tây”?
Nếu Trái Đất đứng yên, gió từ 30° sẽ thổi thẳng theo kinh tuyến về phía cực (hướng nam – bắc). Nhưng Trái Đất tự quay từ tây sang đông, sinh ra lực Cô-ri-ô-lit làm các vật chuyển động trên bề mặt bị lệch hướng:
- Ở bán cầu Bắc: lệch về bên phải hướng chuyển động → gió thổi từ phía tây nam tới.
- Ở bán cầu Nam: lệch về bên trái → gió thổi từ phía tây bắc tới.
Vì cả hai đều có thành phần “từ phía tây” nên được gọi chung là gió Tây ôn đới. Lưu ý quy ước: tên gió gọi theo hướng gió thổi tới từ đâu, không phải hướng gió đi về.
Đặc điểm của gió Tây ôn đới
- Phạm vi: khoảng vĩ độ 30° – 60° ở mỗi bán cầu.
- Thời gian: thổi quanh năm, mạnh hơn vào mùa đông ở mỗi bán cầu.
- Tính chất: thổi từ vùng vĩ độ thấp ấm hơn, khi đi qua đại dương mang nhiều hơi nước nên ẩm, gây mưa nhiều.
- Độ ổn định: ở bán cầu Nam, khoảng vĩ độ 40° – 60° hầu như chỉ có đại dương, ít đất liền cản trở nên gió Tây rất mạnh và đều; các thuỷ thủ gọi là vùng “bốn mươi gầm thét”.
Gió Tây ôn đới ảnh hưởng thế nào đến khí hậu?
1. Gây mưa nhiều ở bờ tây lục địa vùng ôn đới. Gió từ đại dương thổi vào đất liền mang ẩm, gặp địa hình núi chắn thì bị đẩy lên cao, hơi nước ngưng tụ gây mưa. Ví dụ: sườn tây dãy Xcan-đi-na-vi, bờ tây Bắc Mỹ, phía nam Chi-lê có lượng mưa rất lớn.
2. Tạo kiểu khí hậu ôn đới hải dương. Tây Âu (Anh, Pháp, Hà Lan…) nằm trong vùng gió Tây ôn đới kết hợp dòng biển nóng Bắc Đại Tây Dương nên mùa đông không quá lạnh, mùa hạ mát, mưa quanh năm.
3. Ảnh hưởng giảm dần vào sâu lục địa. Càng vào trong (Đông Âu, Trung Á), gió mất dần hơi ẩm, khí hậu chuyển sang ôn đới lục địa với biên độ nhiệt lớn và mưa ít hơn.
4. Tác động đến dòng biển. Gió Tây thổi thường xuyên là một nguyên nhân sinh ra các dòng biển chảy từ tây sang đông ở vĩ độ trung bình, đặc biệt là dòng biển Gió Tây ở bán cầu Nam bao quanh châu Nam Cực.
So sánh gió Tây ôn đới với gió Mậu dịch
| Tiêu chí | Gió Tây ôn đới | Gió Mậu dịch |
|---|---|---|
| Nơi xuất phát | Áp cao cận chí tuyến | Áp cao cận chí tuyến |
| Thổi về | Áp thấp ôn đới (60°) | Áp thấp xích đạo (0°) |
| Hướng ở bán cầu Bắc | Tây nam | Đông bắc |
| Tính chất | Ẩm, gây mưa | Tương đối khô, ít mưa |
Điểm chung dễ gây nhầm: cả hai cùng xuất phát từ áp cao cận chí tuyến. Khác nhau ở chỗ thổi về phía nào.
Mẹo nhớ và lỗi sai thường gặp
Mẹo nhớ “3 – 6 – 9”: 30° áp cao, 60° áp thấp, 90° áp cao. Gió Tây ôn đới đi “từ 3 lên 6”, gió Đông cực đi “từ 9 xuống 6”, gió Mậu dịch đi “từ 3 về 0”.
- Nhầm gió Tây ôn đới thổi từ áp cao cực (đó là gió Đông cực).
- Cho rằng gió Tây ôn đới khô như gió Mậu dịch.
- Gọi tên gió theo hướng gió đi về, dẫn đến nhầm “gió Tây” thành gió thổi về phía tây.
Bài tập vận dụng
Câu 1. Vì sao bờ tây châu Âu có mưa nhiều hơn vùng nằm sâu trong lục địa cùng vĩ độ?
Gợi ý: Bờ tây đón trực tiếp gió Tây ôn đới từ Đại Tây Dương mang nhiều hơi ẩm; càng vào sâu, gió mất dần hơi nước nên mưa giảm.
Câu 2. Ở bán cầu Nam, gió Tây ôn đới có hướng chủ yếu là gì? Giải thích.
Gợi ý: Hướng tây bắc, vì gió từ áp cao 30°N thổi về phía nam (về 60°N), bị lực Cô-ri-ô-lit làm lệch sang trái.
Câu hỏi thường gặp
Gió Tây ôn đới thổi trong phạm vi nào?
Khoảng từ vĩ độ 30° đến 60° ở cả bán cầu Bắc và bán cầu Nam.
Gió Tây ôn đới có tính chất gì?
Gió ẩm, thường gây mưa, nhất là ở bờ tây các lục địa vùng ôn đới khi gió từ đại dương thổi vào.
Gió Tây ôn đới và gió Mậu dịch giống nhau ở điểm nào?
Cả hai đều xuất phát từ đai áp cao cận chí tuyến và thổi quanh năm; khác nhau ở chỗ gió Tây ôn đới thổi về áp thấp ôn đới, gió Mậu dịch thổi về áp thấp xích đạo.
Vì sao gió Tây ôn đới ở bán cầu Nam mạnh hơn bán cầu Bắc?
Vì ở khoảng vĩ độ 40° – 60° bán cầu Nam chủ yếu là đại dương, ít đất liền và núi cản nên gió thổi mạnh, đều.