Trả lời nhanh
Phương án đúng về điểm tương đồng giữa văn hóa và văn minh là phương án nói: cả hai đều là thành quả do con người sáng tạo ra trong quá trình lao động, đấu tranh và phát triển, bao gồm cả giá trị vật chất lẫn tinh thần. Đừng chọn các phương án nói “đều chỉ trình độ phát triển của xã hội có nhà nước, chữ viết” (đó là đặc trưng của văn minh) hay “đều chỉ có từ khi xuất hiện đô thị”.
Đề bài này thường gặp trong phần khái niệm “văn hóa – văn minh” của môn Lịch sử lớp 10. Vì chưa có đủ bốn phương án gốc, bài viết hướng dẫn em cách nhận diện điểm chung và điểm khác để tự chọn đúng với bất kì cách ra đề nào.
Hiểu đúng hai khái niệm
- Văn hóa: toàn bộ giá trị vật chất và tinh thần do con người sáng tạo ra trong quá trình lịch sử (công cụ, nhà ở, phong tục, tín ngưỡng, ngôn ngữ, nghệ thuật, lối sống…). Văn hóa có từ khi con người xuất hiện.
- Văn minh: trạng thái phát triển cao của xã hội loài người về cả vật chất lẫn tinh thần, thường gắn với các dấu hiệu như nhà nước, chữ viết, đô thị, phân công lao động, luật pháp, khoa học – kĩ thuật.
Điểm tương đồng giữa văn hóa và văn minh
- Cùng do con người tạo ra: thiên nhiên có sẵn (núi, sông) không phải văn hóa hay văn minh, chỉ khi con người tác động, sáng tạo mới có.
- Cùng gồm hai mặt vật chất và tinh thần: ví dụ công trình kiến trúc (vật chất) và tư tưởng, tôn giáo, văn học (tinh thần).
- Cùng mang tính lịch sử: được tích luỹ, kế thừa, biến đổi và phát triển theo thời gian.
- Cùng chịu ảnh hưởng của môi trường tự nhiên và xã hội, và đều có sự giao lưu, tiếp biến giữa các cộng đồng.
Điểm khác biệt – dùng để loại phương án sai
| Tiêu chí | Văn hóa | Văn minh |
|---|---|---|
| Thời điểm xuất hiện | Từ khi có con người, trước cả nhà nước | Khi xã hội đạt trình độ nhất định (có nhà nước, chữ viết, đô thị) |
| Phạm vi | Rộng, gồm cả giá trị đơn sơ của xã hội nguyên thuỷ | Hẹp hơn, chỉ giai đoạn phát triển cao |
| Nghiêng về | Giá trị tinh thần, bản sắc riêng của mỗi dân tộc, vùng | Trình độ kĩ thuật, tổ chức xã hội, tính chung của nhiều cộng đồng |
| Tính chất | Có tính dân tộc, tính vùng miền rõ | Có tính quốc tế, dễ lan truyền giữa các nước |
| Cách nhìn | Thường nói “có văn hóa” hay “khác văn hóa” | Có thể so sánh mức độ cao – thấp, tiến bộ hơn |
Mẹo loại trừ khi làm trắc nghiệm
- Gặp phương án có cụm “chỉ”, “duy nhất”, “chỉ gồm giá trị tinh thần” hay “chỉ gồm giá trị vật chất” → thường sai, vì cả hai khái niệm đều gồm hai mặt.
- Phương án nhắc nhà nước, chữ viết, đô thị → đang mô tả văn minh, không phải điểm chung.
- Phương án nhắc bản sắc riêng của từng dân tộc → nghiêng về văn hóa, không phải điểm chung.
- Phương án nói “do thiên nhiên ban tặng” → sai ngay.
Lỗi sai thường gặp
- Cho rằng văn hóa và văn minh là một: thực ra văn minh là giai đoạn phát triển cao của văn hóa.
- Nghĩ xã hội nguyên thuỷ không có văn hóa: có, ví dụ công cụ đá, hội họa hang động, tục chôn cất.
- Nghĩ văn minh chỉ là máy móc, kĩ thuật: văn minh còn gồm luật pháp, chữ viết, tư tưởng.
Bài luyện tập
Câu 1. Mỗi nhận định sau nói về văn hóa, văn minh hay cả hai? (a) Có từ thời nguyên thuỷ. (b) Do con người sáng tạo. (c) Gắn với sự ra đời của nhà nước và chữ viết.
Đáp án: (a) văn hóa; (b) cả hai; (c) văn minh.
Câu 2. Vì sao nói dòng sông Hồng tự nó không phải là văn hóa, nhưng lễ hội ven sông lại là văn hóa?
Đáp án: Dòng sông là sản phẩm tự nhiên; lễ hội là giá trị tinh thần do con người sáng tạo, gìn giữ và truyền lại.
Câu 3. Điền vào chỗ trống: “Điểm giống nhau của văn hóa và văn minh là đều là … do con người … ra, gồm cả giá trị … và …”.
Đáp án: thành quả (sản phẩm); sáng tạo; vật chất; tinh thần.
Mẹo nhớ
Hãy nhớ: văn hóa = “vốn sống” của con người từ buổi đầu; văn minh = “nấc thang” cao của xã hội. Cả hai cùng đứng trên một nền: con người sáng tạo – vật chất + tinh thần – phát triển theo thời gian.
Câu hỏi thường gặp
Điểm tương đồng lớn nhất giữa văn hóa và văn minh là gì?
Cả hai đều là thành quả do con người sáng tạo ra trong quá trình lịch sử và đều bao gồm giá trị vật chất lẫn tinh thần.
Văn hóa và văn minh khác nhau chủ yếu ở điểm nào?
Văn hóa có từ khi con người xuất hiện, mang đậm bản sắc dân tộc; văn minh chỉ trình độ phát triển cao của xã hội với nhà nước, chữ viết, đô thị và có tính quốc tế hơn.
Xã hội nguyên thuỷ có văn hóa không?
Có. Công cụ đá, tranh vẽ trong hang, tục chôn cất người chết đều là giá trị văn hóa, dù chưa phải văn minh theo nghĩa có nhà nước và chữ viết.
Gặp câu hỏi chưa rõ phương án thì làm thế nào?
Loại các phương án có từ tuyệt đối như chỉ, duy nhất, rồi loại phương án mô tả đặc trưng riêng của một khái niệm; phương án còn lại nói đến con người sáng tạo, vật chất và tinh thần thường là đáp án.