Trả lời nhanh
Các thành phần chính của lớp đất là chất khoáng, chất hữu cơ, nước và không khí. Trong đó chất khoáng chiếm tỉ lệ lớn nhất (khoảng 45% thể tích ở đất tốt), chất hữu cơ chỉ chiếm vài phần trăm nhưng quyết định độ phì của đất. Nước và không khí nằm trong các khe hở giữa các hạt đất.
Lớp đất là gì?
Lớp đất (thổ nhưỡng) là lớp vật chất mỏng, tơi xốp ở bề mặt Trái Đất, nơi thực vật có thể bám rễ và sinh trưởng. Lớp này hình thành từ đá gốc bị phong hoá, cộng với xác sinh vật phân huỷ. Vì vậy trong đất vừa có thành phần “vô cơ” (từ đá) vừa có thành phần “hữu cơ” (từ sinh vật).
Bốn thành phần chính của lớp đất
| Thành phần | Nguồn gốc | Vai trò chính |
|---|---|---|
| Chất khoáng | Đá mẹ bị phong hoá thành các hạt cát, bụi, sét | Tạo “bộ khung” của đất; cung cấp chất dinh dưỡng như kali, phốt pho, canxi cho cây |
| Chất hữu cơ | Xác thực vật, động vật, vi sinh vật phân giải thành mùn | Làm đất tơi xốp, giữ ẩm, giữ chất dinh dưỡng; tạo màu nâu sẫm đến đen cho đất |
| Nước | Nước mưa, nước ngầm thấm vào đất | Hoà tan chất dinh dưỡng để rễ cây hút |
| Không khí | Từ khí quyển lọt vào các khe hở | Cung cấp ôxi cho rễ cây và vi sinh vật đất hô hấp |
Tỉ lệ các thành phần trong đất
Với đất được xem là thuận lợi cho cây trồng, tỉ lệ thể tích thường được minh hoạ gần đúng như hình dưới. Đây là số liệu ước lượng; mỗi loại đất (đất cát, đất sét, đất phù sa, đất đỏ bazan…) sẽ có tỉ lệ khác nhau.
- Chất khoáng và chất hữu cơ là phần rắn của đất (khoảng 50%).
- Nước và không khí lấp đầy khe hở, chiếm khoảng 50% còn lại. Hai thành phần này “đổi chỗ” cho nhau: mưa nhiều thì nước nhiều, không khí ít; đất khô thì ngược lại.
Vì sao chất hữu cơ ít mà lại quan trọng?
Chất hữu cơ (mùn) chỉ chiếm khoảng 5% nhưng là thành phần quyết định độ phì – khả năng cung cấp nước, nhiệt, không khí và chất dinh dưỡng cho thực vật. Lớp đất trên cùng thường có màu sẫm vì giàu mùn, và đó cũng là lớp nông dân quý nhất. Rừng bị chặt phá, lớp mùn bị mưa cuốn trôi, đất sẽ bạc màu rất nhanh.
Lỗi sai thường gặp
- Nhầm với nhân tố hình thành đất. Đá mẹ, khí hậu, sinh vật, địa hình, thời gian, con người là các nhân tố hình thành đất, không phải thành phần của đất. Nếu đề hỏi “thành phần” thì chọn chất khoáng, chất hữu cơ, nước, không khí.
- Nhầm với các tầng đất. Tầng chứa mùn, tầng tích tụ, tầng đá mẹ… là cách chia đất theo chiều sâu (phẫu diện), không phải thành phần.
- Bỏ sót không khí. Nhiều bạn chỉ nhớ “khoáng, hữu cơ, nước”. Hãy nhớ đất có khe hở nên luôn có không khí.
- Cho rằng chất hữu cơ chiếm nhiều nhất. Thực tế chất khoáng nhiều nhất, chất hữu cơ ít nhất.
Mẹo nhớ
Gom thành câu: “Khoáng – Hữu cơ – Nước – Khí”, hoặc nhớ theo hai nhóm: rắn (khoáng, hữu cơ) và khe hở (nước, không khí). Muốn nhớ độ lớn, nhớ dãy 45 – 25 – 25 – 5.
Nếu đề trắc nghiệm có các phương án
Hãy chọn phương án liệt kê đủ bốn thành phần: chất khoáng, chất hữu cơ, nước, không khí. Loại các phương án chỉ có hai – ba thành phần (thiếu) hoặc có các yếu tố như đá mẹ, khí hậu, địa hình (đây là nhân tố hình thành đất).
Bài luyện tập
- Câu 1. Thành phần nào của đất cung cấp ôxi cho rễ cây hô hấp?
Đáp án: Không khí trong các khe hở của đất. - Câu 2. Vì sao đất ở lớp mặt trong rừng thường có màu sẫm và màu mỡ hơn đất trên đồi trọc?
Đáp án: Rừng cung cấp nhiều xác thực vật, phân giải thành mùn (chất hữu cơ); đồi trọc mất lớp phủ nên mùn bị rửa trôi, đất nghèo dinh dưỡng. - Câu 3. Đất cát giữ nước kém, còn đất sét giữ nước tốt hơn. Điều này liên quan đến thành phần nào của đất?
Đáp án: Liên quan đến chất khoáng (kích thước hạt) và các khe hở: hạt cát to, khe hở lớn nên nước dễ thoát; hạt sét nhỏ, khe hở nhỏ nên giữ nước lâu.
Ghi nhớ
Lớp đất gồm chất khoáng, chất hữu cơ, nước và không khí. Chất khoáng nhiều nhất, chất hữu cơ ít nhất nhưng quyết định độ phì. Đừng nhầm “thành phần của đất” với “nhân tố hình thành đất” hay “tầng đất”.
Câu hỏi thường gặp
Các thành phần chính của lớp đất gồm những gì?
Gồm bốn thành phần: chất khoáng, chất hữu cơ, nước và không khí. Chất khoáng và chất hữu cơ là phần rắn, nước và không khí nằm trong khe hở giữa các hạt đất.
Thành phần nào chiếm tỉ lệ lớn nhất trong đất?
Chất khoáng chiếm nhiều nhất, khoảng 45% thể tích ở đất thuận lợi cho cây trồng (số liệu ước lượng, thay đổi theo từng loại đất).
Chất hữu cơ trong đất có vai trò gì?
Chất hữu cơ (mùn) làm đất tơi xốp, giữ nước và chất dinh dưỡng, tạo màu sẫm và quyết định độ phì của đất dù chiếm tỉ lệ rất nhỏ.
Thành phần của đất khác gì nhân tố hình thành đất?
Thành phần là những gì cấu tạo nên đất (khoáng, hữu cơ, nước, không khí). Nhân tố hình thành đất là các điều kiện tạo ra đất như đá mẹ, khí hậu, sinh vật, địa hình, thời gian, con người.