Trả lời nhanh
Truyện ngắn Chiếc lược ngà (Nguyễn Quang Sáng) được xây dựng trên hai tình huống éo le. Một là cuộc gặp cha con ông Sáu sau tám năm xa cách, bé Thu nhất quyết không nhận cha, đến lúc nhận thì ông phải đi. Hai là ở khu căn cứ, ông Sáu làm chiếc lược ngà cho con nhưng hy sinh trước khi kịp trao tận tay.
Tình huống truyện là gì?
Tình huống truyện là hoàn cảnh đặc biệt mà nhà văn đặt nhân vật vào đó. Trong hoàn cảnh ấy, tính cách nhân vật và tư tưởng của tác phẩm bộc lộ rõ nhất. Một tình huống hay thường bất ngờ nhưng hợp lí, có kịch tính và đem lại sức nặng cảm xúc.
Với Chiếc lược ngà, tình huống không nằm ở sự kiện lớn lao của chiến tranh mà ở một nghịch cảnh rất đời thường: cha con là ruột thịt nhưng lại không nhận ra nhau.
Tình huống thứ nhất: cha về thăm nhà, con không nhận cha
- Hoàn cảnh: ông Sáu đi kháng chiến, tám năm mới có dịp về phép. Bé Thu lúc ông đi còn rất nhỏ, chưa từng gặp cha ngoài tấm ảnh chụp.
- Nghịch lí: cha thì khao khát gặp con, còn đứa con lại lạnh lùng, xa lạ, gọi “trổng” và không chịu gọi một tiếng “ba”. Nguyên nhân là vết sẹo dài trên má ông Sáu làm ông khác hẳn người trong ảnh.
- Cao trào: ông Sáu nóng ruột đánh con một cái, bé Thu bỏ sang nhà bà ngoại. Đến phút chia tay, em mới hiểu ra và gọi “ba” trong nghẹn ngào, nhưng lúc ấy ông phải lên đường.
Điểm đáng nói là cái “éo le” ở đây xuất phát từ tình yêu: bé Thu cư xử cứng đầu vì em trung thành với hình ảnh người cha trong ảnh. Vì vậy người đọc không trách em mà thấy xót xa.
Tình huống thứ hai: chiếc lược ngà chưa kịp trao
- Hoàn cảnh: ở khu căn cứ, ông Sáu day dứt vì đã đánh con. Ông xin được một mẩu ngà voi, tỉ mỉ làm thành chiếc lược và khắc dòng chữ gửi tặng con gái.
- Nghịch lí: món quà làm trong bao ngày nhớ thương lại không đến được tay người nhận, vì ông hy sinh trong một trận càn.
- Kết: trước lúc nhắm mắt, ông đưa chiếc lược cho người bạn (nhân vật “tôi”) nhờ chuyển cho con. Chiếc lược trở thành vật kỉ niệm thiêng liêng.
Hai tình huống liên kết với nhau thế nào?
| Tiêu chí | Tình huống 1 | Tình huống 2 |
|---|---|---|
| Không gian | Làng quê Nam Bộ | Khu căn cứ kháng chiến |
| Nhân vật trung tâm | Bé Thu và ông Sáu | Ông Sáu |
| Nghịch cảnh | Cha con gặp nhau mà không nhận nhau | Có quà mà không kịp trao |
| Tình cảm bộc lộ | Tình yêu và sự kiên định của bé Thu; nỗi đau của người cha | Tình phụ tử sâu nặng, bền bỉ |
Tình huống 1 tạo nên nút thắt, còn tình huống 2 làm sâu thêm tình cảm của người cha và đẩy nỗi xúc động lên cao. Cả hai cùng tố cáo sự mất mát mà chiến tranh gây ra cho từng gia đình.
Ý nghĩa của các tình huống
- Làm nổi bật tình cha con thiêng liêng, bền chặt trong thử thách của chiến tranh.
- Khắc họa tính cách: bé Thu cứng cỏi, ngang bướng mà giàu tình cảm; ông Sáu hiền hậu, thương con tha thiết.
- Gián tiếp lên án chiến tranh đã chia cắt, gây ra những bi kịch ngay cả khi con người không cố ý.
- Tạo sức hấp dẫn nhờ yếu tố bất ngờ, giúp câu chuyện giản dị mà ám ảnh.
Lỗi thường gặp khi làm bài
- Chỉ nêu tình huống 1 mà bỏ quên tình huống 2 (chiếc lược), dù đây là nhan đề của truyện.
- Kể lại cốt truyện dài dòng mà không chỉ ra chỗ “éo le”, nghĩa là thiếu phân tích.
- Nhầm nguyên nhân: bé Thu không nhận cha vì vết sẹo làm ông khác với ảnh, không phải vì em ghét ông.
Mẹo nhớ: “Một gặp – không nhận; hai làm – không trao”.
Bài luyện tập
Câu 1. Vì sao nói tình huống thứ nhất “éo le”?
Đáp án gợi ý: Cha con chờ đợi nhau suốt tám năm nhưng khi gặp lại thì đứa con không chịu nhận cha; đến khi em nhận thì cũng là lúc phải xa nhau.
Câu 2. Chiếc lược ngà có vai trò gì trong truyện?
Đáp án gợi ý: Vừa là vật kết nối cha và con, vừa là biểu tượng của tình phụ tử và nỗi nhớ thương, đồng thời là chi tiết làm nên nhan đề và sức ám ảnh của tác phẩm.
Câu 3 (viết đoạn). Viết 5–6 câu nêu cảm nhận về tình huống thứ hai.
Gợi ý: nêu hoàn cảnh ông Sáu làm lược, nghịch cảnh hy sinh khi chưa kịp trao, rồi nhấn mạnh xúc động và ý nghĩa tố cáo chiến tranh.
Câu hỏi thường gặp
Truyện Chiếc lược ngà có mấy tình huống?
Có hai tình huống chính: cha con ông Sáu gặp nhau nhưng bé Thu không nhận cha, và ông Sáu làm chiếc lược ngà tặng con nhưng hy sinh trước khi trao được.
Vì sao bé Thu không nhận ông Sáu là cha?
Vì vết sẹo dài trên má khiến ông Sáu khác với người cha trong tấm ảnh mà em vẫn nhớ. Em kiên quyết giữ hình ảnh người cha thật, nên chưa thể chấp nhận một người trông xa lạ.
Tình huống truyện có tác dụng gì?
Tình huống làm nổi bật tình cha con, bộc lộ tính cách nhân vật, tạo kịch tính và gián tiếp tố cáo những mất mát mà chiến tranh gây ra.
Truyện Chiếc lược ngà của ai, in trong tập nào?
Truyện do Nguyễn Quang Sáng sáng tác năm 1966 khi ông đang hoạt động ở chiến trường, in trong tập Giữa trong xanh, được học trong chương trình Ngữ văn lớp 9.