Trả lời nhanh
Vùng chí tuyến có mưa tương đối ít chủ yếu là do tác động của khí áp cao cận chí tuyến và gió Tín phong. Ở đai áp cao này, không khí chìm xuống, nóng lên và khô nên khó tạo mây mưa. Gió Tín phong thổi từ áp cao về xích đạo cũng là gió khô, càng làm mưa ít.
Điền khuyết
“Vùng chí tuyến có mưa tương đối ít chủ yếu là do tác động của ……” Chỗ trống cần điền là áp cao cận chí tuyến (cùng gió Tín phong). Các đai khí áp thấp như áp thấp xích đạo và áp thấp ôn đới là nơi mưa nhiều, nên không thể là đáp án.
Cơ chế hình thành vùng mưa ít
- Ở xích đạo, nhận nhiều bức xạ mặt trời nên không khí nóng lên và bốc lên cao. Lên cao không khí lạnh dần, hơi nước ngưng tụ thành mây và gây mưa lớn. Đây là đai áp thấp xích đạo.
- Trên cao, không khí đã mất ẩm toả về hai phía, đến khoảng vĩ độ 30° thì nguội đi, nặng hơn và chìm xuống.
- Khi chìm xuống, không khí bị nén, nóng lên và độ ẩm tương đối giảm. Không khí khô không tạo được mây, nên trời quang, nắng nhiều, mưa rất ít. Đó là đai áp cao cận chí tuyến.
- Ở gần mặt đất, không khí từ đai cao áp này thổi về xích đạo tạo thành gió Tín phong, một loại gió khô thổi quanh năm theo hướng đông bắc ở bán cầu Bắc và đông nam ở bán cầu Nam.
Bằng chứng trên thực tế
Rất nhiều hoang mạc lớn nằm gần hai chí tuyến: Xa-ha-ra ở châu Phi, các hoang mạc trên bán đảo Ả Rập, hoang mạc Ô-xtrây-li-a và Ca-la-ha-ri ở bán cầu Nam. Lượng mưa ở đây có nơi chỉ vài chục milimét mỗi năm, thấp hơn rất nhiều so với vùng xích đạo thường trên 2000 mm.
| Đai khí áp | Vĩ độ gần đúng | Chuyển động không khí | Lượng mưa |
|---|---|---|---|
| Áp thấp xích đạo | 0° | Đi lên | Nhiều |
| Áp cao cận chí tuyến | khoảng 30° | Đi xuống | Ít |
| Áp thấp ôn đới | khoảng 60° | Đi lên | Khá nhiều |
| Áp cao cực | 90° | Đi xuống | Rất ít |
Vì sao không phải các nhân tố khác?
- Dải hội tụ nhiệt đới: là nơi gió từ hai bán cầu gặp nhau, không khí bốc lên, gây mưa nhiều.
- Gió Tây ôn đới: thổi ẩm từ biển vào đất liền ở vĩ độ trung bình, mang mưa cho vùng ôn đới.
- Frông: nơi hai khối khí nóng và lạnh gặp nhau, không khí bị đẩy lên cao nên dễ mưa.
Lưu ý quan trọng
Mưa ít là xu hướng của đai áp cao cận chí tuyến, không phải nơi nào ở chí tuyến cũng khô. Những nơi gió ẩm từ đại dương thổi vào hoặc có địa hình đón gió, như phía đông các lục địa, vẫn có mưa khá nhiều. Cũng nên phân biệt: mưa ít ở vùng chí tuyến vì không khí chìm xuống, còn vùng sâu trong lục địa khô vì ở xa biển.
Lỗi sai thường gặp
- Nhầm áp cao với áp thấp: áp cao tương ứng không khí đi xuống nên khô.
- Cho rằng “chí tuyến nóng nên bốc hơi hết nước” mà quên cơ chế khí quyển.
- Nhầm Tín phong với gió mùa: Tín phong thổi quanh năm, còn gió mùa đổi hướng theo mùa.
Luyện tập
Câu 1. Nơi nào trên Trái Đất có lượng mưa lớn nhất: xích đạo hay vùng chí tuyến? Đáp án: xích đạo, nơi không khí bốc lên mạnh.
Câu 2. Vì sao không khí chìm xuống lại làm mưa ít? Đáp án: vì khi chìm xuống không khí nóng lên, hơi nước khó ngưng tụ thành mây.
Câu 3. Hoang mạc Xa-ha-ra thuộc đai khí áp nào? Đáp án: đai áp cao cận chí tuyến.
Câu hỏi thường gặp
Vì sao vùng chí tuyến có mưa ít?
Vì nơi đây là đai áp cao cận chí tuyến, không khí chìm xuống nên nóng lên, khô và khó ngưng tụ thành mây mưa. Gió Tín phong khô cũng làm mưa ít hơn.
Gió Tín phong là gì?
Là gió thổi quanh năm từ các vùng áp cao cận chí tuyến về xích đạo, hướng đông bắc ở bán cầu Bắc và đông nam ở bán cầu Nam.
Hoang mạc lớn thường nằm ở vĩ độ nào?
Thường nằm gần hai chí tuyến, khoảng vĩ độ 20° đến 30°, nơi chịu ảnh hưởng của áp cao cận chí tuyến.
Vùng nào mưa nhiều nhất do không khí bốc lên?
Vùng xích đạo, nơi có đai áp thấp xích đạo với không khí nóng ẩm bốc lên mạnh.