Trả lời nhanh
Để tìm hiểu một con sông hoặc hồ lớn, em chọn một đối tượng (ví dụ sông Mê Công, sông A-ma-dôn, hồ Baikal), rồi thu thập 6 nhóm thông tin: vị trí, đặc điểm (chiều dài, diện tích, độ sâu), nguồn cung cấp nước và chế độ nước, giá trị, vấn đề môi trường, điểm thú vị. Sau đó trình bày bằng bảng, sơ đồ hoặc bài thuyết trình ngắn.
Bài thực hành này yêu cầu gì?
Đây là dạng bài thực hành (dự án nhỏ) trong phần nước trên Trái Đất của Địa lí lớp 6. Đề thường không cho sẵn số liệu mà để em tự chọn một con sông hoặc hồ rồi tìm hiểu. Vì thế điều quan trọng là có khung thông tin rõ ràng và số liệu chính xác, ghi rõ là số liệu “khoảng”.
Kiến thức nền cần nhớ: sông gồm sông chính, phụ lưu, chi lưu và hợp thành hệ thống sông; lưu vực là vùng đất cung cấp nước thường xuyên cho sông; hồ là khoảng nước đọng tương đối rộng và sâu trong đất liền.
Các bước thực hiện
- Chọn đối tượng: nên chọn sông hoặc hồ có nhiều tư liệu, dễ tìm trên bản đồ và atlat.
- Xác định vị trí trên bản đồ: nguồn, hướng chảy, nơi đổ ra (biển, hồ hay sông khác), các quốc gia đi qua.
- Thu thập số liệu: chiều dài, diện tích lưu vực (với sông); diện tích, độ sâu lớn nhất (với hồ).
- Tìm hiểu chế độ nước: mùa lũ, mùa cạn; nước do mưa, tuyết tan hay băng hà cung cấp.
- Nêu vai trò và vấn đề: giao thông, thuỷ điện, tưới tiêu, thuỷ sản, du lịch; ô nhiễm, hạn hán, lũ lụt.
- Trình bày: bảng tóm tắt + 1 đoạn nhận xét + “điều em thấy thú vị nhất”.
Bảng khung thông tin nên điền
| Nội dung | Với sông | Với hồ |
|---|---|---|
| Vị trí | Nguồn, hướng chảy, cửa sông, quốc gia đi qua | Thuộc quốc gia/châu lục nào, nằm ở đâu |
| Quy mô | Chiều dài, diện tích lưu vực | Diện tích, độ sâu lớn nhất |
| Nguồn nước | Mưa, tuyết tan, băng hà, nước ngầm; phụ lưu chính | Sông đổ vào, sông thoát ra, nước ngầm |
| Chế độ nước | Mùa lũ – mùa cạn | Dao động mực nước, đóng băng (nếu có) |
| Giá trị | Giao thông, thuỷ điện, phù sa, thuỷ sản | Nước ngọt, du lịch, sinh vật đặc hữu |
| Vấn đề | Ô nhiễm, đập thuỷ điện, hạn – mặn | Ô nhiễm, thu hẹp diện tích |
Bài mẫu 1: Sông Mê Công
- Vị trí: bắt nguồn từ cao nguyên Tây Tạng (Trung Quốc), chảy qua Mi-an-ma, Lào, Thái Lan, Cam-pu-chia và Việt Nam rồi đổ ra Biển Đông. Sông dài khoảng 4.350 km, là một trong những sông lớn của châu Á.
- Nguồn nước, chế độ nước: thượng nguồn nhận nước từ tuyết tan trên núi cao, trung và hạ lưu chủ yếu nhờ mưa mùa. Vì vậy sông có mùa lũ (mùa mưa) và mùa cạn (mùa khô) rất rõ. Ở Cam-pu-chia, vào mùa lũ nước sông chảy ngược vào Biển Hồ, đến mùa cạn Biển Hồ lại trả nước cho sông – nhờ đó điều hoà dòng chảy.
- Giá trị: hạ lưu bồi đắp đồng bằng sông Cửu Long, vựa lúa và thuỷ sản lớn của Việt Nam; sông cung cấp nước tưới, cá, giao thông và thuỷ điện.
- Vấn đề: các đập thuỷ điện ở thượng nguồn làm thay đổi dòng chảy, giảm phù sa; mùa khô nước thấp khiến xâm nhập mặn vào sâu hơn ở đồng bằng.
- Điều thú vị: một con sông nối sáu quốc gia nên việc bảo vệ nguồn nước cần sự hợp tác chung.
Bài mẫu 2: Hồ Baikal (Nga)
- Vị trí: nằm ở vùng Xi-bia, nước Nga, châu Á.
- Quy mô: là hồ sâu nhất thế giới, sâu lớn nhất khoảng 1.640 m; có hình lưỡi liềm dài, hẹp.
- Nguồn nước: hàng trăm sông nhỏ đổ vào, trong đó sông Xê-len-ga là lớn nhất; nước thoát ra chủ yếu qua sông An-ga-ra.
- Giá trị: chứa lượng nước ngọt rất lớn, nước trong; có nhiều loài sinh vật chỉ sống ở đây, như hải cẩu Baikal. Hồ là di sản thiên nhiên thế giới và điểm du lịch nổi tiếng.
- Điều thú vị: mùa đông mặt hồ đóng băng dày, có thể đi lại trên băng ở nhiều khu vực.
Mẹo trình bày để được điểm cao
- Luôn kèm đơn vị (km, km², m) và dùng từ “khoảng” với số liệu làm tròn.
- Nêu mối liên hệ nguyên nhân – kết quả: “có mùa mưa rõ rệt nên sông có mùa lũ”.
- Có một câu nhận xét của riêng em về vai trò hoặc cách bảo vệ nguồn nước.
- Vẽ sơ đồ đơn giản: nguồn – phụ lưu – cửa sông, hoặc hồ – sông đổ vào – sông thoát ra.
Lỗi sai thường gặp
- Nhầm “diện tích lưu vực” với “chiều dài sông”; hai đại lượng này khác nhau và khác đơn vị.
- Nhầm phụ lưu (sông nhỏ đổ vào sông chính) với chi lưu (sông tách ra từ sông chính để thoát nước).
- Ghi số liệu không thống nhất vì lấy từ nhiều nguồn; nên chọn một nguồn và ghi “khoảng”.
- Chỉ liệt kê số liệu mà không nêu giá trị và vấn đề môi trường.
Bài luyện tập
- Câu 1. Lập bảng thông tin về sông Nin hoặc sông A-ma-dôn theo khung ở trên. Gợi ý: sông Nin ở châu Phi, chảy theo hướng nam – bắc và đổ ra Địa Trung Hải; sông A-ma-dôn ở Nam Mỹ, đổ ra Đại Tây Dương và có lưu vực rộng nhất thế giới.
- Câu 2. Vì sao sông Mê Công có mùa lũ và mùa cạn rõ rệt? Đáp án: vì nước sông chủ yếu do mưa cung cấp mà khí hậu gió mùa có mùa mưa và mùa khô phân hoá rõ.
- Câu 3. Hồ Baikal khác một hồ thông thường ở điểm nào? Đáp án: là hồ sâu nhất thế giới, chứa lượng nước ngọt rất lớn và có nhiều sinh vật đặc hữu.
Câu hỏi thường gặp
Nên chọn sông hay hồ nào để làm bài thực hành?
Nên chọn đối tượng nổi tiếng, có nhiều tư liệu và dễ tìm trên bản đồ như sông Mê Công, sông Nin, sông A-ma-dôn hoặc hồ Baikal, hồ Victoria.
Cần thu thập những thông tin nào khi tìm hiểu một con sông?
Vị trí (nguồn, hướng chảy, cửa sông, quốc gia đi qua), chiều dài và lưu vực, nguồn cung cấp nước, chế độ nước, giá trị kinh tế và vấn đề môi trường.
Phụ lưu và chi lưu khác nhau thế nào?
Phụ lưu là các sông nhỏ đổ nước vào sông chính; chi lưu là các sông tách ra từ sông chính để thoát nước ra biển.
Số liệu chiều dài sông mỗi nguồn một khác thì ghi thế nào?
Chọn một nguồn đáng tin cậy, ghi số liệu làm tròn kèm từ “khoảng” và dùng thống nhất trong toàn bài.