Trả lời nhanh
Để xác định phương thức biểu đạt chính của một văn bản đọc hiểu về năm mới, lời chúc Tết, em hãy xem văn bản chủ yếu nhằm làm gì: kể việc (tự sự), tả cảnh (miêu tả), bày tỏ cảm xúc (biểu cảm), bàn bạc lẽ phải (nghị luận) hay giới thiệu thông tin (thuyết minh). Phương thức chiếm nhiều câu nhất và thể hiện mục đích chính của văn bản chính là đáp án.
Nhiều bạn tìm bài “năm mới chúc nhau” trong phần đọc hiểu và hỏi: “Xác định phương thức biểu đạt chính của văn bản”. Vì mỗi đề dùng một đoạn trích khác nhau, em không nên học thuộc đáp án một đề mà cần nắm cách làm. Bài này hướng dẫn quy trình 4 bước, kèm ví dụ tự đặt về chủ đề chúc Tết để em luyện tay.
Sáu phương thức biểu đạt và dấu hiệu nhận biết
| Phương thức | Mục đích chính | Dấu hiệu thường gặp |
|---|---|---|
| Tự sự | Kể sự việc, nhân vật | Có chuỗi sự việc theo thời gian, có nhân vật, từ chỉ hành động |
| Miêu tả | Tái hiện hình ảnh, âm thanh, màu sắc | Nhiều tính từ, so sánh, từ láy, từ chỉ giác quan |
| Biểu cảm | Bộc lộ tình cảm, cảm xúc | Từ ngữ cảm thán, đại từ “tôi/con/em”, câu cảm, điệp từ |
| Nghị luận | Đưa ý kiến, thuyết phục người đọc | Có luận điểm, lí lẽ, dẫn chứng; từ “vì vậy, bởi thế, cho nên” |
| Thuyết minh | Cung cấp tri thức, giới thiệu | Số liệu, định nghĩa, giải thích, ngôn ngữ khách quan |
| Hành chính – công vụ | Giao tiếp theo thể thức | Mẫu văn bản, quốc hiệu, căn cứ, kính gửi, kí tên |
Quy trình 4 bước làm bài
- Đọc nhan đề và câu mở – câu kết. Hai vị trí này thường lộ rõ mục đích của người viết.
- Gạch chân từ ngữ then chốt theo từng câu: động từ hành động, tính từ gợi tả, từ cảm thán, từ lập luận.
- Đếm xem dấu hiệu nào áp đảo. Văn bản thường kết hợp nhiều phương thức, nhưng chỉ một phương thức giữ vai trò “xương sống”.
- Trả lời gọn, có căn cứ: nêu tên phương thức + một dấu hiệu làm bằng chứng.
Ví dụ minh hoạ về chủ đề chúc Tết (đoạn tự đặt)
Lưu ý: ba đoạn dưới đây do thầy cô tự viết để luyện kĩ năng, không phải đề gốc của bất kì đề thi nào.
Đoạn A
Sáng mồng Một, cả xóm rộn tiếng chúc nhau. Người chúc sức khoẻ, người chúc làm ăn thuận lợi. Nhưng lời chúc chỉ thật sự có giá trị khi đi cùng việc làm: một lời hỏi thăm người neo đơn, một chút giúp đỡ hàng xóm. Bởi vậy, đầu năm hãy chúc nhau ít thôi mà làm cho nhiều.
Đáp án: nghị luận. Đoạn có quan điểm rõ (lời chúc cần đi cùng hành động), có lí lẽ (“chỉ thật sự có giá trị khi…”) và từ nối lập luận “Bởi vậy”. Việc nhắc đến cảnh chúc Tết chỉ là chất liệu để lập luận.
Đoạn B
Năm mới về, lòng con nao nao nhớ mẹ. Con nhớ bàn tay gầy khuấy nồi nước mùi, nhớ tiếng mẹ dặn khẽ trong gió xuân. Ôi, giá được một lần nữa chúc mẹ khoẻ bên mâm cơm đoàn viên!
Đáp án: biểu cảm. Có đại từ xưng “con”, từ cảm xúc “nao nao, nhớ”, thán từ “Ôi” và câu cảm ước muốn. Mục đích là bày tỏ nỗi nhớ, không phải kể việc hay bàn lẽ phải.
Đoạn C
Mới tờ mờ sáng mồng Hai, Nam đã dậy, mặc áo mới rồi chạy sang nhà ông bà ngoại. Em đứng nghiêm trước hiên, cất tiếng chúc ông bà sống lâu trăm tuổi. Ông cười, lì xì cho em một phong bao đỏ.
Đáp án: tự sự. Có nhân vật (Nam, ông bà), chuỗi hành động nối tiếp (dậy – mặc áo – chạy sang – chúc – nhận lì xì).
Vì sao dễ nhầm và cách tránh
- Nhầm do chủ đề. Thấy “năm mới, chúc nhau” liền nghĩ ngay là biểu cảm. Thực tế chủ đề chỉ là đề tài; phương thức phụ thuộc cách viết (Đoạn A cùng đề tài nhưng là nghị luận).
- Nhầm giữa miêu tả và biểu cảm. Miêu tả hướng ra bên ngoài (cảnh, vật); biểu cảm hướng vào bên trong (cảm xúc của người viết).
- Liệt kê quá nhiều. Khi đề hỏi “phương thức biểu đạt chính”, chỉ nêu một phương thức. Muốn nêu thêm phải ghi rõ “kết hợp với…”.
- Quên dẫn dấu hiệu. Đáp án chỉ ghi tên phương thức thường mất điểm lập luận; hãy kèm một dấu hiệu.
Mẫu câu trả lời gọn
“Phương thức biểu đạt chính của văn bản là …. Dấu hiệu: văn bản … (nêu một đến hai biểu hiện, ví dụ: có luận điểm và lí lẽ / có chuỗi sự việc / dày đặc từ ngữ cảm thán).”
Bài luyện tập
- “Tết là dịp để người Việt gói bánh chưng, dọn nhà, cúng tổ tiên. Bánh chưng làm từ gạo nếp, đậu xanh, thịt lợn, gói bằng lá dong và luộc khoảng 8–10 giờ.” – Phương thức chính là gì?
Đáp án: thuyết minh, vì giới thiệu phong tục, nguyên liệu, cách làm bằng thông tin khách quan. - “Hoa đào hé nụ hồng trước hiên, gió xuân mơn man trên mái ngói rêu phong, tiếng pháo giòn tan vọng từ cuối ngõ.” – Phương thức chính?
Đáp án: miêu tả, vì dùng hình ảnh, âm thanh, tính từ gợi tả để tái hiện không khí xuân. - Viết một câu trả lời hoàn chỉnh cho Đoạn B theo mẫu câu ở trên.
Gợi ý: “Phương thức biểu đạt chính là biểu cảm. Dấu hiệu: có từ ngữ bộc lộ nỗi nhớ (nao nao, nhớ) và thán từ ‘Ôi’.”
Lời khuyên khi gặp đề thật
Nếu đề của em có đoạn trích riêng về năm mới và lời chúc, hãy áp dụng đúng 4 bước trên rồi đối chiếu với bảng dấu hiệu. Khi hai phương thức khó phân biệt, hãy tự hỏi: “Nếu bỏ phương thức này đi, đoạn văn còn giữ được mục đích không?” Phương thức nào bỏ đi làm đoạn văn mất mục đích thì đó là phương thức chính.
Câu hỏi thường gặp
Một văn bản có thể có nhiều phương thức biểu đạt không?
Có. Phần lớn văn bản kết hợp nhiều phương thức, nhưng khi đề hỏi phương thức chính thì chỉ chọn một phương thức giữ vai trò chủ đạo, thể hiện rõ mục đích của văn bản.
Văn bản về năm mới, chúc Tết luôn là biểu cảm phải không?
Không. Năm mới chỉ là đề tài. Nếu văn bản bộc lộ cảm xúc thì là biểu cảm, nếu kể việc thì là tự sự, nếu bàn về ý nghĩa lời chúc bằng lí lẽ thì là nghị luận.
Làm sao phân biệt biểu cảm và nghị luận?
Biểu cảm thiên về cảm xúc, có thán từ, câu cảm. Nghị luận thiên về lí trí, có luận điểm, lí lẽ, dẫn chứng và từ nối lập luận như vì vậy, bởi thế.
Trả lời câu hỏi này thế nào để được điểm tối đa?
Nêu đúng tên phương thức chính và kèm một đến hai dấu hiệu lấy từ văn bản. Không liệt kê nhiều phương thức nếu đề chỉ hỏi phương thức chính.