Trả lời nhanh
Đề hỏi “phương án nào nêu biện pháp tu từ được sử dụng trong đoạn thơ” nên phải đối chiếu từng phương án với văn bản. Với đoạn có những hình ảnh như “cái chết”, “em xanh”, “khoảng tối”, “con gái”, biện pháp hay gặp là ẩn dụ, nhân hoá hoặc điệp cấu trúc. Muốn chốt đáp án, em cần đủ cả đoạn thơ và bốn phương án, rồi làm theo các bước dưới đây.
Đề bài hỏi gì?
Câu hỏi dạng “Phương án nào nêu biện pháp tu từ được sử dụng trong đoạn thơ” thuộc loại trắc nghiệm nhận biết, thông hiểu. Đáp án đúng phải thoả hai điều kiện: biện pháp có thật trong đoạn thơ và gọi tên đúng. Phần ngữ liệu của câu này chỉ cho thấy vài cụm từ: “cái chết”, “em xanh”, “khoảng tối”, “con gái”. Vì vậy trang này không áp đặt một đáp án A, B, C hay D. Em hãy lấy phương pháp ở dưới để tự kiểm tra với đề trong tay.
Bốn bước xác định biện pháp tu từ trong đoạn thơ
- Đọc cả đoạn, hiểu nghĩa chung. Xác định đoạn thơ nói về điều gì (nỗi đau, mất mát, chiến tranh, tình cảm…) rồi mới xét từng hình ảnh.
- Gạch chân từ ngữ “lạ” hoặc lặp lại. Từ dùng khác nghĩa thông thường thường là dấu hiệu ẩn dụ, nhân hoá. Từ, cấu trúc xuất hiện nhiều lần là dấu hiệu điệp ngữ, điệp cấu trúc.
- Đối chiếu với dấu hiệu nhận biết trong bảng bên dưới.
- Loại trừ phương án sai bằng cách tìm bằng chứng. Nếu không chỉ ra được từ ngữ cụ thể thì phương án đó thường sai.
Bảng dấu hiệu nhận biết
| Biện pháp | Dấu hiệu | Ví dụ tự đặt |
|---|---|---|
| So sánh | Có từ như, tựa, giống, bao nhiêu… bấy nhiêu | Trăng tròn như chiếc đĩa bạc. |
| Nhân hoá | Vật, cảnh có hành động, tâm trạng của người | Gió ngồi đếm nắng trên hiên. |
| Ẩn dụ | Gọi sự vật này bằng tên sự vật khác, giống nhau về nét nào đó, không có từ so sánh | Cả vườn ký ức ngủ yên trong ngăn bàn cũ. |
| Hoán dụ | Gọi bằng dấu hiệu, bộ phận, vật chứa gần gũi | Áo xanh về tiếp sức mùa thi (áo xanh = tình nguyện viên). |
| Điệp ngữ | Lặp từ, cụm từ để nhấn mạnh | Mưa, mưa mãi suốt chiều. |
| Nói giảm nói tránh | Diễn đạt nhẹ đi về đau thương, mất mát | Ông đã đi xa rồi. |
Áp dụng vào đoạn có “cái chết”, “em xanh”, “khoảng tối”
- “Xanh” chỉ màu sắc nhưng khi gắn với “em” thường gợi sự non trẻ, mong manh hoặc nhợt nhạt. Đây là lối dùng từ chuyển nghĩa, em cần xem ngữ cảnh để kết luận ẩn dụ hay chỉ là tính từ miêu tả.
- “Khoảng tối” thường không chỉ bóng tối thật mà gợi nỗi sợ, sự mất mát, bế tắc. Nếu nghĩa là nỗi đau thì đó là ẩn dụ.
- “Cái chết” nếu được nói như một nhân vật biết hành động (đến, lấy đi, đứng chờ…) thì là nhân hoá. Nếu được nói tránh đi bằng từ nhẹ hơn thì là nói giảm nói tránh.
- Các cụm danh từ ngắn đứng nối nhau từng dòng có thể tạo nhịp liệt kê hoặc điệp cấu trúc, nhưng phải thấy cấu trúc lặp lại mới được chọn.
Lưu ý: ở đây ta chỉ gợi hướng suy luận từ các từ khoá. Đáp án cuối cùng phải dựa trên nguyên văn đoạn thơ và nội dung bốn phương án trong đề của em.
Ví dụ phân tích mẫu (đoạn tự đặt)
“Mùa thu thức dậy trên vai áo mẹ / Gió ngồi đếm nắng trên hiên.”
- “Mùa thu thức dậy”, “gió ngồi đếm nắng”: gán hành động của người cho cảnh vật → nhân hoá.
- Không có từ “như”, “tựa” → không phải so sánh.
- Không có cụm từ lặp lại → không phải điệp ngữ.
Cách làm: chỉ ra từ ngữ làm bằng chứng, sau đó mới chọn phương án.
Lỗi sai thường gặp
- Nhầm ẩn dụ với so sánh: so sánh luôn có từ so sánh (hoặc dấu hai chấm), ẩn dụ thì ẩn vế được so sánh.
- Nhầm ẩn dụ với hoán dụ: ẩn dụ dựa trên nét tương đồng, hoán dụ dựa trên quan hệ gần gũi.
- Chọn phương án nghe “hay” mà không có từ ngữ làm bằng chứng.
- Bỏ sót phương án có hai biện pháp cùng lúc.
Luyện tập
Xác định biện pháp tu từ chính trong mỗi câu (tự đặt):
- Đêm nay, ngôi nhà ngủ say trong tiếng mưa.
- Áo xanh đã về tiếp sức mùa thi.
- Mưa rơi trên mái, mưa rơi trên đường, mưa rơi trên mọi nỗi nhớ.
Đáp án: (1) nhân hoá, vì ngôi nhà “ngủ say”; (2) hoán dụ, vì “áo xanh” chỉ người tình nguyện mặc áo xanh; (3) điệp cấu trúc “mưa rơi trên…”, có thêm sắc thái ẩn dụ ở “mưa rơi trên nỗi nhớ”.
Câu hỏi thường gặp
Làm sao phân biệt ẩn dụ và nhân hoá trong thơ?
Nhân hoá gán hành động, cảm xúc của con người cho vật hoặc cảnh. Ẩn dụ gọi sự vật này bằng tên sự vật khác dựa trên nét giống nhau. Hãy xem từ ngữ ấy dùng để "làm người" hay để "thay thế" một đối tượng khác.
Câu trắc nghiệm biện pháp tu từ có thể có nhiều biện pháp cùng lúc không?
Có. Một câu thơ có thể vừa nhân hoá vừa ẩn dụ. Khi đề yêu cầu chọn phương án đúng, hãy đối chiếu từng phương án với từ ngữ cụ thể trong đoạn và chọn phương án có bằng chứng rõ nhất.
Làm sao phân biệt so sánh và ẩn dụ?
So sánh có từ nối như, tựa, giống hoặc cấu trúc tương đương và có đủ hai vế. Ẩn dụ giấu vế được so sánh và nói thẳng tên sự vật dùng để thay thế.
Em chỉ nhớ vài từ của đoạn thơ thì tra đáp án thế nào?
Em nên tìm lại nguyên văn đoạn thơ và tên tác giả trong sách hoặc đề gốc. Sau đó đọc cả đoạn, gạch chân từ ngữ đặc biệt và đối chiếu với bảng dấu hiệu để chọn.