Trả lời nhanh
Bài nghị luận về một vấn đề cần giải quyết ở Ngữ văn 9, phần con người với tự nhiên, phải chọn một việc cụ thể đang gây hại, chỉ ra biểu hiện và hậu quả, bác một lý lẽ dễ dãi, rồi nêu cách làm vừa sức. Bốn bài dưới đây đi bốn việc khác nhau: rác nhựa trong trường, rừng đầu nguồn, khí hậu, và sông biển. Độ dài tăng dần để em chọn cách triển khai hợp số chữ của đề.
Dàn ý dùng được cho mọi đề trong nhóm này
Em không mở bài bằng câu “thiên nhiên là người bạn”. Câu ấy đặt được vào mọi bài nên không chạm đề nào. Câu mở nên có một hình ảnh em vừa thấy: thùng rác sau cổng trường, con suối đục sau mưa, hay trời nóng lệch lịch mùa.
Thân bài đi năm bước, mỗi bước một đoạn.
- Gọi tên vấn đề và khoanh phạm vi. “Ô nhiễm” là quá rộng. “Túi nilon và chai nhựa trong một trường cấp hai” là vừa tầm một bài 600 chữ.
- Nêu biểu hiện bằng việc có thể kiểm tra: số lượng, nơi xảy ra, ai làm, lặp lại bao lâu. Một chi tiết thật hơn ba tính từ.
- Giải thích hại đối với người và đối với hệ sinh thái. Hại trước mắt và hại để lại đều cần, nhưng em chọn hai hại rõ nhất, không liệt kê mọi thảm họa.
- Đưa một ý trái rồi bác bằng điều kiện thực tế. Ý trái thường gặp là “một mình mình không đổi được” hoặc “phá đi thì trồng lại được”. Em bác bằng việc chỉ ra phần không trồng lại được, hoặc việc nhỏ nếu nhiều người làm thì đủ lớn.
- Giải pháp phải có người thực hiện và việc làm trong tuần hoặc trong năm học. “Nâng cao ý thức” không phải giải pháp cho đến khi em nói ai làm, làm ở đâu, kiểm tra bằng gì.
Kết bài quay lại hình ảnh mở, nhưng hình ấy đã đổi vì có việc được làm. Em khẳng định một câu: vấn đề giải được từng phần nếu quyền lợi trước mắt không được đặt trên phần không phục hồi của tự nhiên.
Giọng văn lớp 9 là giọng người đang bàn, không phải khẩu hiệu. Em dùng “tôi” hoặc “chúng ta” thống nhất một bài. Tránh mở mỗi đoạn bằng “Bên cạnh đó”.
Bài ngắn: rác nhựa sau mỗi buổi chào cờ
Sân trường tôi sạch lúc 7 giờ. Đến 9 giờ, chân hàng rào đã có chai nước suối và mấy túi nilon bị gió đẩy vào bụi cây. Không cần một bản tin môi trường nào, chỉ cần đứng đó mười phút là thấy vấn đề: rác nhựa phát sinh ngay nơi học sinh được dạy về bảo vệ môi trường.
Nhựa dùng một lần tiện vì nhẹ và rẻ. Tiện ấy được trả bằng chỗ khác. Túi nilon mắc vào cống thì nước mưa không thoát. Chai vỡ trong đất thì không thành đất. Một phần rác nhẹ bị gió đưa ra đường, rồi theo mương ra sông. Con sông không ở trong khuôn viên trường, nhưng rác của trường có đường tới sông. Học sinh không nhìn thấy đoạn đường ấy nên dễ tưởng chai mình bỏ chỉ nằm trong thùng đến cuối ngày.
Có bạn nói nhà trường đã có lao công, mình bỏ cũng có người nhặt. Lý ấy đúng một nửa. Người nhặt không biến được nhựa thành lá cây. Họ chỉ chuyển chai từ sân vào xe, và xe chuyển chai tới bãi. Bãi đầy thì vấn đề đổi chỗ, không biến mất. Chỗ học sinh làm được không phải là thay lao công, mà là đừng phát sinh chai ấy.
Việc vừa sức: mỗi lớp để một thùng riêng cho vỏ hộp sữa và chai đã tráng, cuối tuần bán ve chai nộp quỹ, một tuần không dùng túi nilon ở căng tin. Kiểm tra rất dễ. Sáng thứ Hai đếm chai ở chân hàng rào. Nếu số giảm, việc có tác dụng. Nếu không giảm, lớp xem lại chỗ bán nước, chứ không viết thêm một bài tường thuật về ý thức.
Sân trường 7 giờ sạch không phải để chụp ảnh. Nó sạch được cả buổi chỉ khi cái chai không xuất hiện. Đó là mức nhỏ nhất của chuyện con người đang đối xử với phần đất ngay dưới chân mình.
Bài vừa: giữ rừng nơi đầu nguồn
Mùa mưa năm ngoái, con suối chảy qua bản tôi chuyển từ trong sang đỏ chỉ sau một đêm. Nước đỏ không phải vì đất vốn vậy. Màu ấy là đất từ sườn đồi vừa bị phát. Tôi muốn bàn việc giữ rừng đầu nguồn, vì mất mảng rừng ấy thì bản ở dưới không còn chỗ đứng an toàn.
Rừng đầu nguồn giữ nước theo một cách rất cụ thể. Rễ và lớp lá mục làm mưa ngấm xuống, rồi thả nước ra suối từ từ. Khi cây bị chặt trắng, mưa rơi thẳng lên đất trống, kéo bùn xuống cùng một lúc. Suối dâng nhanh, ruộng nhận phù sa bẩn hơn mức lúa chịu được, và mùa khô đến thì mạch nước đã không còn dự trữ. Người hạ nguồn nhận cả lũ lẫn hạn từ cùng một sườn đồi.
Người chặt không phải lúc nào cũng là “kẻ xấu” trong khẩu hiệu. Có nhà cần nương để đủ gạo, có chủ lấy gỗ vì giá một chuyến xe cao hơn tiền trồng lại. Hiểu vậy để khỏi viết bài chỉ biết trách. Nhưng hiểu vậy không có nghĩa là được phép coi rừng như kho lấy mãi. Một héc-ta vừa chặt không mọc lại thành rừng già trong nhiệm kỳ của một đời học sinh. Cây non trồng bù, nếu có, chưa giữ nước như tán cũ.
Ý “phá chỗ này thì trồng chỗ khác” thường được đưa ra cho xong chuyện. Chỗ khác không đứng đúng đầu nguồn của chính con suối ấy. Trồng thông một hàng ven đường cũng không thay được lớp rễ đang giữ sườn dốc. Tôi không phản đối trồng cây. Tôi phản đối cách dùng việc trồng để biện hộ cho việc phá phần không thay được.
Việc làm được ở tầm xã và tầm trường: khoanh đúng mảng rừng phòng hộ, không cấp thêm đất nương vào mảng ấy; nhà trường gắn một buổi thực địa, học sinh ghi mực nước suối sau mưa và đối chiếu với năm trước, thay vì chỉ vẽ tranh cây xanh. Con số mực nước nói thật hơn khẩu hiệu. Gia đình nào đang thiếu ruộng thì phải có đất sản xuất ở nơi không phải đầu nguồn, nếu không sự cấm sẽ chỉ đẩy người ta chặt ban đêm.
Suối trong lại không phải chuyện thơ. Đó là dấu hiệu sườn đồi còn giữ được đất. Mất dấu hiệu ấy, mọi kế hoạch làm giàu bên dưới đều đứng trên một mùa mưa không còn chắc.
Bài dài: sống trong mùa nắng đang lệch lịch
Lịch nhà nông chỗ tôi vốn tính theo tuần. Mấy năm nay tuần ấy lệch. Mưa đến muộn, nắng đỉnh kéo dài, rồi một trận mưa dồn vào lúc lúa đang trổ. Tôi không đủ dữ liệu để vẽ biểu đồ khí hậu thế giới, nhưng tôi đủ việc để nói một vấn đề cần giải ngay tại nơi mình ở: cách sinh hoạt và cách sản xuất vẫn đang tính theo cái nóng của hai mươi năm trước.
Biểu hiện không trừu tượng. Buổi chiều học thể dục phải dời giờ vì sân bê tông bỏng. Giếng làng hạ mực vào tháng tư, sớm hơn mọi năm mà người lớn còn nhớ. Vụ rau tốn thêm một lượt tưới. Những việc ấy cộng lại thành một hóa đơn: tiền điện quạt, tiền nước, và một phần năng suất. Người thành phố thấy nóng là chuyện điều hòa. Người ruộng thấy nóng là chuyện bông lúa.
Khí hậu đổi có phần do hoạt động đốt nhiên liệu và phá rừng trên phạm vi rất rộng. Một lớp học không tắt được nhà máy. Nói vậy là thật. Nhưng câu “không phải việc của mình” bị lạm dụng để không làm cả những phần của mình. Phần ấy gồm thói quen đốt rác, chạy xe máy những quãng đi bộ được, và việc để đất trống đúng chỗ đáng có cây bóng mát. Góp ít không phải là góp không. Phủ nhận phần ít để khỏi sửa thói quen mới là cách né.
Hại nếu cứ để lệch lịch mà không đổi cách làm sẽ rơi vào người không có máy lạnh và không có giếng khoan sâu. Đó là điểm nghị luận cần nói thẳng. Biến đổi khí hậu không chia đều. Ai có tiền thì mua điện. Ai không có thì mất vụ. Bài văn chỉ kêu “hãy yêu thiên nhiên” sẽ bỏ qua đúng người đang chịu.
Giải pháp tôi thấy làm được, xếp từ gần đến xa. Trong trường: dịch giờ thể dục, trồng lại hai hàng cây đã chết ở dãy nhà phía tây, tắt quạt khi ra khỏi phòng. Ngoài đồng: chuyển một phần lịch gieo theo khuyến cáo mới của trạm khuyến nông, không giữ ngày gieo chỉ vì “năm ngoái vẫn vậy”. Ở nhà: gom rác hữu cơ để ủ, không đốt. Mỗi việc có người chịu trách nhiệm. Lớp trưởng coi quạt. Đoàn trường coi cây. Hợp tác xã thông báo lịch nước. Thiếu tên người thì giải pháp chỉ là tính từ.
Tôi không kết bằng lời hứa trái đất sẽ mát lại nhờ một bài văn. Tôi kết bằng việc nhỏ hơn và chắc hơn: mùa nắng năm sau, sân trường phía tây phải có bóng, và lịch gieo không được chép y nguyên lịch cũ nếu trạm đã báo mùa lệch. Con người không đứng ngoài tự nhiên để ban ơn. Chúng ta đứng trong cái nóng ấy. Giải quyết là đổi cách sống cho khớp với điều kiện đang đổi, trước khi điều kiện đổi nhanh hơn sức đổi của mình.
Bài vừa: trả lại nước cho sông và cho biển
Đoạn sông chảy qua thị trấn tôi đổi màu sau mỗi phiên chợ. Nước rửa cá, túi nilon, và một lúc là váng nhớt ở chỗ thuyền đậu. Tôi chọn vấn đề này vì sông không phải cống, và phía trước sông là biển. Biển ấy là biển Việt Nam, gồm cả vùng biển Hoàng Sa và Trường Sa, nơi rác trôi và nơi tàu cá của mình đánh bắt không phải hai câu chuyện tách rời.
Sông bị dùng như chỗ đổ vì không ai phải trả tiền ngay lúc đổ. Hại hiện ra chậm: cá ít, mùi vào mùa nóng, và mạch nước giếng gần bờ khó uống. Ra đến biển, túi nilon vào đúng ngư trường. Ngư dân kéo lưới kéo theo rác. Một vùng biển bị coi là xa trên bản đồ lớp học vẫn nhận đúng thứ mình đổ ở chợ quê.
Có người bảo dòng chảy sẽ pha loãng, đổ ít thì chẳng sao. Pha loãng không xóa nhựa và không xóa nhớt. Nó chỉ đưa hại sang khúc sông của người khác, rồi ra cửa biển. “Ít” của một trăm quán thành nhiều của một dòng. Tôi bác lý pha loãng bằng chính con số mắt thường thấy được: mỗi phiên chợ một bờ rác, mỗi tháng bốn phiên, không có trận mưa nào thay được việc không đổ.
Việc làm được tại thị trấn: cấm rửa lòng cá trên cầu, đặt một điểm thu nhớt ở bến, và để tổ học sinh ghi ảnh bờ sông vào một ngày cố định mỗi tháng. Ảnh không phải để đăng. Ảnh để đối chiếu. Nếu bờ sạch hơn, việc đúng. Nếu không, đổi chỗ đặt thùng chứ đừng đổi khẩu hiệu. Với phần ra khơi, ngư dân cần nơi nhận rác khi cập bến, nếu không túi trên tàu sẽ lại xuống biển. Giữ biển là giữ luôn Hoàng Sa, Trường Sa và các ngư trường gần bờ bằng cùng một thói quen: không biến mặt nước thành chỗ bỏ.
Sông trong không cần một bài văn hay. Nó cần một phiên chợ không còn túi trôi. Khi phiên ấy xảy ra thật, mối quan hệ giữa người ở thị trấn và nước phía trước họ mới bắt đầu được giải, chứ không chỉ được mô tả.
Câu hỏi thường gặp
Mở bài nghị luận vấn đề môi trường nên bắt đầu bằng gì?
Bằng một việc cụ thể em quan sát được. Câu “thiên nhiên là người bạn” không gắn với đề nào cả.
Thân bài cần những ý nào?
Biểu hiện, hại, một ý trái và cách bác, rồi giải pháp có người làm và cách kiểm tra.
Vì sao “nâng cao ý thức” chưa phải giải pháp?
Vì chưa có việc, chưa có người chịu trách nhiệm và chưa có dấu hiệu để biết việc có được làm hay không.
Bài về rừng đầu nguồn bác ý nào?
Bác ý trồng chỗ khác để biện hộ cho việc phá đúng đầu nguồn, vì cây mới không giữ nước như tán rừng cũ.
Có được nhắc biển đảo trong bài về rác sông không?
Được, khi rác từ sông ra biển. Biển Việt Nam gồm cả Hoàng Sa và Trường Sa, không tách khỏi chuyện giữ nước sạch.