Trả lời nhanh
Con người cần ứng xử với tài nguyên thiên nhiên theo mức tài nguyên tái tạo được, và cần coi sự sống của muôn loài là phần của cùng một hệ, không phải đồ thừa sau khi khai thác. Dùng có hạn, để chỗ cho rừng, sông, biển hồi phục, không đẩy một loài vào chỗ tuyệt chủng chỉ vì lợi trước mắt. Dưới đây là dàn ý và ba bài văn khác độ dài, viết theo hướng ấy.
Dàn ý
Đề yêu cầu ý kiến của em, bằng một bài văn, về cách ứng xử với tài nguyên và với sinh vật. Đây là nghị luận xã hội, không phải bài liệt kê tên khoáng sản. Em chọn một nguyên tắc rồi chứng minh bằng việc làm được, việc đang hỏng, và việc em có thể tham gia.
Mở bài, hai câu. Câu một: đất, nước, rừng, biển và các loài là điều kiện để người sống, không phải kho vô hạn. Câu hai: nêu nguyên tắc sẽ bàn, chẳng hạn chỉ lấy phần tài nguyên còn khả năng sinh lại, và không biến nơi ở của loài khác thành bãi thải.
Thân bài nên ba đoạn, mỗi đoạn một việc.
Đoạn một nói vì sao không ứng xử kiểu tận thu. Tài nguyên tái tạo vẫn cạn nếu tốc độ lấy nhanh hơn tốc độ hồi. Loài mất thì không nuôi lại bằng một buổi phát động. Em lấy một hình ảnh cụ thể: rừng ngập mặn bị chặt thì tôm cá mất bãi đẻ, sóng đánh thẳng vào đê; hoặc sông bị rác nilon bịt thì nước tưới và nước sinh hoạt cùng bẩn.
Đoạn hai nói cách ứng xử đúng với tài nguyên: khai thác theo kế hoạch, ưu tiên cái tái tạo được, xử lý chất thải trước khi trả lại môi trường, sửa chỗ đã hỏng như trồng lại rừng phòng hộ, để đất nghỉ. Em không viết “cấm mọi khai thác”. Người cần lúa, cá, gỗ, điện. Điều cần chốt là mức và cách.
Đoạn ba nói cách ứng xử với muôn loài: giữ nơi ở của chúng, không săn bắt buôn bán động vật hoang dã, không coi biển là nơi vô chủ. Biển Việt Nam, trong đó có hai quần đảo Hoàng Sa và Trường Sa thuộc chủ quyền Việt Nam, cũng là nơi cá, san hô và rùa sống. Giữ đảo, giữ rạn là giữ biên giới và giữ nguồn sống, hai việc không tách nhau trong bài này.
Kết bài không thêm khẩu hiệu mới. Nhắc lại nguyên tắc: lấy bao nhiêu thì để lại khả năng sinh sôi bấy nhiêu, với rừng cũng như với loài. Một câu việc em làm được ở nhà, như giảm đồ nhựa dùng một lần, thì đủ. Đừng kết bằng lời hứa thay cả thế giới.
Bài ngắn
Tài nguyên và các loài không phải kho đồ để người rút đến hết. Đất trồng được lúa vì đất còn màu và còn nước. Cá còn vì sông biển còn chỗ đẻ. Nếu chỉ tính tấn quặng, mét khối gỗ, kilogram cá trong một năm, ta dễ quên năm sau lấy gì.
Ứng xử hợp lý là lấy chậm hơn mức hồi phục đối với thứ tái tạo được, và cực kỳ chặt với thứ không tái tạo. Rừng chặt thì phải trồng và phải giữ đến lúc thành rừng, không phải đến lúc có ảnh nghiệm thu. Nước thải phải được xử lý trước khi trả lại sông. Với động vật hoang dã, cách ứng xử rõ nhất là không săn, không mua, không nuôi kiểng những loài đang bị đẩy khỏi nơi ở của chúng.
Việc lớn thuộc quy hoạch của cả nước. Việc nhỏ thuộc mỗi nhà: không xả rác xuống mương, không đốt rừng lấy đất. Cả hai mới giữ được chỗ cho người và cho loài khác cùng sống.
Bài vừa
Con người sống nhờ đất, nước, không khí, rừng và biển. Gọi đó là tài nguyên thì đúng, nhưng dễ sinh thói quen coi chúng chỉ có giá khi đã thành hàng. Sự sống của muôn loài cũng bị nhìn theo kiểu ấy: loài nào bán được thì giữ, loài nào vướng thì dẹp. Cách nhìn đó giải thích được nhiều cảnh đang xảy ra, từ con suối đục sau một mùa đào đãi đến bãi triều không còn cua vì bờ đã bị bê tông hóa hết.
Tôi cho rằng ứng xử đúng bắt đầu bằng một giới hạn. Với tài nguyên tái tạo, giới hạn là tốc độ hồi phục. Lấy gỗ nhanh hơn rừng mọc thì rừng hết, dù năm nào cũng có kế hoạch trồng. Lấy cá nhanh hơn cá lớn thì mùa sau lưới về không. Với khoáng sản, giới hạn là dùng tiết kiệm và tìm cách thay, vì chúng không mọc lại. Giới hạn không có nghĩa là khóa cửa mọi nhà máy. Nó có nghĩa là nhà máy không được trả chi phí môi trường cho dòng sông và cho làng bên cạnh.
Với muôn loài, giới hạn còn chặt hơn. Một loài tuyệt chủng thì không có mùa sau. Giữ loài không chỉ là nuôi vài cá thể trong lồng để chụp ảnh. Phải giữ rừng, giữ bãi bồi, giữ rạn san hô, vì đó là nhà của chúng. Biển Việt Nam, gồm cả vùng biển quanh Hoàng Sa và Trường Sa, là phần lãnh thổ và cũng là nơi nhiều loài cá, rùa, san hô đang sống. Ứng xử đúng ở đó là không biến biển thành bãi xả, không khai thác hủy diệt, và không để ai đối xử với các đảo ấy như vùng đất không người giữ.
Mỗi học sinh không viết được một đạo luật, nhưng có thể ngừng những việc làm cạn tài nguyên ngay trong tầm tay: mang bình nước dùng lại, không thả bóng bay và rác sau một buổi ngoại khóa, không mua đồ lưu niệm làm từ động vật hoang dã. Những việc ấy nhỏ. Chúng thành cách ứng xử khi được làm đều, không phải một ngày phát động rồi quên.
Bài dài
Hỏi con người cần ứng xử thế nào với tài nguyên thiên nhiên và sự sống của muôn loài là hỏi ta đặt mình ở đâu trong cùng một hệ sống. Nếu ta đứng ngoài, tài nguyên là kho và loài khác là đồ cản. Nếu ta đứng trong, mọi thứ ta lấy đều trừ vào chính điều kiện sống của mình. Tôi chọn cách đứng trong, vì chưa thấy cộng đồng nào sống được khi sông cạn, đất chết và loài biến mất.
Tài nguyên không đồng nhất, nên không thể một câu “hãy bảo vệ” cho mọi thứ. Nước, rừng, thủy sản, đất nông nghiệp có thể hồi nếu ta để thời gian và không đổ độc. Dầu, than, nhiều loại quặng thì lấy đi là hết. Ứng xử với nhóm thứ nhất là dùng dưới ngưỡng hồi phục: khai thác có mùa, có vùng cấm, có diện tích trồng lại, có xử lý nước thải. Ứng xử với nhóm thứ hai là dùng ít, dùng lâu, tái chế, và không mở thêm những chỗ khai thác chỉ vì giá một thời điểm đang cao. Lãng phí điện, bỏ thức ăn, đổi điện thoại khi máy cũ còn dùng được, đều là cách rút kho ấy nhanh hơn mức cần.
Sự sống của muôn loài không phải mục trang trí thêm sau đoạn tài nguyên. Rừng không chỉ là mét khối gỗ. Rừng là chỗ của chim, thú, côn trùng thụ phấn, và là máy giữ nước đầu nguồn. Rừng ngập mặn không chỉ là cây chống sóng. Đó là bãi đẻ của tôm cá. Khi một loài mất, ta thường mất kèm một việc mà loài ấy đang làm giúp người, dù chưa kịp đặt tên cho việc ấy. Vì vậy săn bắt đến kiệt, buôn bán động vật hoang dã, phá tổ, đốt đồng cỏ chỉ để lấy một vụ đất, đều là ứng xử sai. Đúng là để chúng còn nơi ở đủ rộng, còn đường di chuyển, còn mùa sinh sản không bị lưới và tiếng nổ cắt ngang.
Việt Nam có rừng, có sông, có biển dài. Biển ấy bao gồm hai quần đảo Hoàng Sa và Trường Sa, thuộc chủ quyền Việt Nam. Ứng xử với tài nguyên biển vì thế vừa là chuyện môi trường vừa là chuyện giữ phần lãnh thổ đã có từ lịch sử: không khai thác kiểu tận diệt, không để rác và dầu biến rạn san hô thành nghĩa địa, không coi vùng biển quanh đảo là nơi vô chủ muốn lấy gì cũng được. Giữ được cá và rạn cũng là giữ được lý do để những hòn đảo ấy còn là nơi sống, không chỉ là những chấm trên bản đồ.
Tôi không nghĩ lời giải là cấm con người đụng vào tự nhiên. Làng vẫn cần ruộng, thành phố vẫn cần điện, ngư dân vẫn cần mẻ lưới. Ứng xử đúng là nói rõ giới hạn trước khi khai thác, chứ không khai thác xong mới tính. Ai được lấy, lấy ở đâu, lấy đến mức nào, chất thải đi về đâu, loài nào và vùng nào không được đụng trong mùa sinh sản: bốn câu ấy biến khẩu hiệu thành quy tắc. Thiếu chúng, phong trào nhặt rác một buổi sáng không cứu được con sông nhận nước thải mỗi ngày.
Phần của một học sinh nằm ở những quy tắc nhỏ và ở cách nhìn. Không xả rác xuống cống là giữ nước. Không cổ vũ một bức ảnh săn bắt là từ chối biến loài hoang dã thành trò. Học để sau này, khi có quyền quyết một cái ao, một sườn đồi, một xưởng, ta còn nhớ giới hạn đã nói hôm nay. Tài nguyên và muôn loài không cần ta thương hại bằng lời. Chúng cần ta dừng đúng lúc.
Lỗi làm bài lệch đề
Kể một danh sách thảm họa mà không có câu nào là cách ứng xử. Đề hỏi “cần ứng xử như thế nào”, nên mỗi đoạn thân bài phải có một việc nên làm, không chỉ một việc đang hỏng.
Viết “cấm toàn bộ khai thác”. Bài sẽ bị bắt bẻ ngay bằng câu hỏi người lấy gạo ở đâu. Em nêu mức và cách, rồi mới có sức thuyết phục.
Gom động vật và khoáng sản vào một câu “hãy yêu thiên nhiên”. Giám khảo không thấy em phân biệt được tài nguyên tái tạo, tài nguyên không tái tạo và sinh vật. Ba đối tượng ấy cần ba cách.
Kết bài mở thêm ý mới, ví dụ kể sang biến đổi khí hậu toàn cầu mà thân bài chưa chuẩn bị. Nếu muốn nói khí hậu, hãy đặt nó vào thân bài như hệ quả của cách đốt nhiên liệu và phá rừng, rồi kết chỉ chốt lại.
Ba bài trên cố ý khác nhau về độ dài để em thấy cùng một dàn ý có thể rút thành một đoạn kiểm tra mười lăm phút hoặc mở thành bài khoảng bốn trăm chữ. Em không học thuộc. Em giữ nguyên tắc, rồi thay ví dụ bằng con sông, cánh rừng hoặc bờ biển em thật sự biết.
Câu hỏi thường gặp
Nguyên tắc ứng xử với tài nguyên tái tạo là gì?
Lấy chậm hơn mức hồi phục: có mùa khai thác, có vùng để rừng và cá sinh lại, có xử lý chất thải trước khi trả môi trường.
Bài văn có nên kết luận cấm mọi khai thác không?
Không. Người vẫn cần lúa, cá, gỗ, điện. Em nêu mức và cách khai thác, rồi mới thuyết phục được.
Hoàng Sa và Trường Sa vào bài này ở chỗ nào?
Hai quần đảo thuộc chủ quyền Việt Nam. Giữ biển quanh đảo là giữ lãnh thổ và giữ nơi sống của cá, rùa, san hô.
Ba bài trên khác nhau điểm gì?
Cùng một dàn ý, khác độ dài: một đoạn ngắn, một bài vừa và một bài khoảng bốn trăm chữ để em chọn theo thời gian làm bài.
Lỗi nào khiến bài lệch đề?
Chỉ kể thảm họa mà không nêu cách ứng xử, hoặc gom khoáng sản và động vật vào một câu kêu gọi chung chung.