Trả lời nhanh
Nhiệt độ không khí thay đổi theo vĩ độ, độ cao, vị trí gần hay xa biển, dòng biển và địa hình. Yếu tố không làm nhiệt độ biến đổi có quy luật là kinh độ: hai nơi cùng vĩ độ, cùng độ cao, cùng gần biển thì nhiệt độ trung bình gần như nhau dù kinh độ khác nhau. Đề trắc nghiệm hỏi “không thay đổi theo” thường có phương án này, nếu không có thì chọn phương án nằm ngoài các nhân tố nói trên.
Nhiệt độ không khí do đâu mà có?
Mặt Trời sưởi nóng mặt đất, sau đó mặt đất toả nhiệt làm nóng lớp không khí sát bề mặt. Vì thế bất cứ yếu tố nào làm thay đổi lượng nhiệt mặt đất nhận được hay giữ lại đều làm nhiệt độ không khí biến đổi. Có năm nhân tố chính cần nhớ.
Năm nhân tố làm nhiệt độ không khí thay đổi
| Nhân tố | Ảnh hưởng đến nhiệt độ | Ví dụ |
|---|---|---|
| Vĩ độ | Càng gần xích đạo càng nóng, càng gần cực càng lạnh | Nhiệt độ trung bình ở Cà Mau cao hơn ở Lạng Sơn |
| Độ cao | Lên cao, nhiệt độ giảm khoảng 0,6 độ C mỗi 100 m | Sa Pa mát hơn đồng bằng sông Hồng |
| Gần hay xa biển | Gần biển mùa hè mát, mùa đông ấm; xa biển nắng nóng và lạnh khắc nghiệt hơn | Nội địa châu Âu lạnh hơn ven biển cùng vĩ độ |
| Dòng biển | Dòng biển nóng làm ven bờ ấm lên, dòng biển lạnh làm ven bờ lạnh đi | Dòng biển nóng Gơn-xtrim làm Tây Âu ấm |
| Địa hình, lớp phủ | Sườn đón nắng nóng hơn sườn khuất nắng; rừng làm không khí mát hơn | Đô thị ít cây xanh nóng hơn vùng ngoại ô |
Vì sao kinh độ không phải là nhân tố?
Kinh độ chỉ cho biết một điểm nằm bên đông hay bên tây kinh tuyến gốc. Điều đó chỉ quyết định giờ địa phương, không quyết định lượng nhiệt Mặt Trời chiếu xuống. Lượng bức xạ phụ thuộc chủ yếu vào góc chiếu của tia nắng (tức là vĩ độ). Đó là lí do Hà Nội và Quảng Châu (Trung Quốc) tuy chênh nhau kinh độ nhưng khí hậu khá giống nhau do cùng ở vĩ độ gần nhau và cùng gần biển.
Hãy phân biệt: kinh độ không phải là nhân tố trực tiếp, nhưng mỗi vùng có kinh độ khác nhau lại thường có khoảng cách tới biển khác nhau. Khi đó, ảnh hưởng thực sự đến từ vị trí gần hay xa biển chứ không phải bản thân kinh độ.
Mẹo nhớ
Hãy ghi nhớ câu: “Vĩ – Cao – Biển – Dòng – Địa” (vĩ độ, độ cao, gần biển, dòng biển, địa hình). Những gì không nằm trong năm nhân tố này, như kinh độ, thì không làm nhiệt độ thay đổi.
Lỗi sai thường gặp
- Nhầm vĩ độ với kinh độ vì cả hai đều là toạ độ địa lí. Vĩ độ chạy theo chiều bắc – nam, quyết định nhiệt, còn kinh độ chạy theo chiều đông – tây.
- Nghĩ rằng nhiệt độ luôn tăng khi lên cao. Thực tế ở tầng thấp của khí quyển, càng lên cao càng lạnh.
- Cho rằng gần biển luôn mát hơn. Gần biển chỉ giúp nhiệt độ ôn hoà, chênh lệch giữa mùa hạ và mùa đông nhỏ.
Bài tập vận dụng
- Vì sao Đà Lạt (độ cao hơn 1500 m) mát quanh năm dù ở vĩ độ thấp? Đáp án: vì độ cao lớn, nhiệt độ giảm dần khi lên cao.
- Hai thành phố cùng vĩ độ, một ở ven biển, một ở sâu trong nội địa, nơi nào có biên độ nhiệt năm lớn hơn? Đáp án: thành phố nội địa, do ít chịu điều hoà của biển.
- Nhân tố nào dưới đây không làm nhiệt độ không khí thay đổi: vĩ độ, độ cao, kinh độ, dòng biển? Đáp án: kinh độ.
Câu hỏi thường gặp
Nhiệt độ không khí thay đổi theo những yếu tố nào?
Theo vĩ độ, độ cao, vị trí gần hay xa biển, dòng biển và địa hình, lớp phủ bề mặt.
Nhiệt độ giảm bao nhiêu khi lên cao?
Ở tầng thấp của khí quyển, cứ lên cao 100 m thì nhiệt độ giảm trung bình khoảng 0,6 độ C.
Vì sao vùng gần biển ôn hoà hơn vùng xa biển?
Nước biển nóng lên và nguội đi chậm hơn đất liền, nên biển điều hoà nhiệt độ cho vùng ven bờ.