Trả lời nhanh
Nhiệt độ trung bình tháng 1 ở nước ta tăng dần từ Bắc vào Nam chủ yếu do hai nguyên nhân: gió mùa Đông Bắc lạnh khô suy yếu dần khi đi về phía nam (bị biến tính, bị dãy Bạch Mã và các dãy núi chắn bớt) và vị trí càng vào nam càng gần xích đạo nên góc chiếu của tia nắng lớn, nhận nhiều nhiệt hơn.
Bức tranh nhiệt độ tháng 1 theo chiều Bắc – Nam
Tháng 1 là giữa mùa đông, thời điểm gió mùa Đông Bắc hoạt động mạnh nhất ở nước ta. Nhiệt độ trung bình tháng này thay đổi rất rõ theo vĩ độ. Các số liệu dưới đây là giá trị gần đúng để em hình dung, không cần học thuộc từng con số.
| Khu vực / địa điểm | Nhiệt độ TB tháng 1 (gần đúng) |
|---|---|
| Vùng núi và đồng bằng Bắc Bộ (Lạng Sơn, Hà Nội) | Khoảng 13–17 °C, thấp hơn 18 °C |
| Bắc Trung Bộ (Huế) | Khoảng 19–20 °C |
| Nam Trung Bộ (Đà Nẵng, Quy Nhơn) | Khoảng 21–23 °C |
| Nam Bộ (TP. Hồ Chí Minh) | Khoảng 26–27 °C |
Từ Bắc vào Nam, nhiệt độ tăng gần 10 °C. Miền Bắc có mùa đông lạnh với 2–3 tháng nhiệt độ dưới 18 °C, còn Nam Bộ gần như nóng quanh năm.
Vì sao nhiệt độ tăng dần từ Bắc vào Nam?
1. Gió mùa Đông Bắc suy yếu dần về phía nam
- Khối khí lạnh từ phương Bắc tràn xuống mạnh nhất ở miền Bắc, nên nơi đây lạnh nhất.
- Khi đi xuống phía nam, khối khí bị biến tính, ấm lên dần do đi qua vùng lãnh thổ và biển ấm.
- Các dãy núi hướng đông – tây hoặc ngăn cách, đặc biệt là dãy Bạch Mã, chắn bớt gió lạnh. Vì vậy từ Đà Nẵng trở vào, gió mùa Đông Bắc gần như không còn gây rét.
2. Vị trí gần xích đạo hơn
- Nước ta kéo dài trên nhiều vĩ độ. Càng vào nam, góc nhập xạ (góc tia nắng hợp với mặt đất) càng lớn, lượng bức xạ nhận được càng nhiều.
- Tháng 1 Mặt Trời lên thiên đỉnh ở Nam bán cầu, nhưng vẫn gần các vĩ độ phía nam hơn miền Bắc nên nơi đây nhận nhiều nhiệt hơn.
- Ở phía nam còn có tác động của gió tín phong Đông Bắc khô nóng hơn, thổi từ Thái Bình Dương vào.
Hai nguyên nhân này cùng tác động. Nếu đề trắc nghiệm có nhiều phương án đúng một phần, em ưu tiên phương án nêu gió mùa Đông Bắc suy yếu dần hoặc vị trí gần xích đạo.
Cách loại trừ khi làm trắc nghiệm
Đề gốc có thể cho các phương án khác nhau, nên em dùng các nguyên tắc sau để loại trừ:
- Loại phương án nói “gió mùa Đông Bắc mạnh dần về phía nam” vì sai chiều: gió yếu dần, nên nhiệt độ mới tăng.
- Loại phương án nói về “độ cao địa hình tăng dần” hoặc “gió Tây khô nóng”: những yếu tố này tạo khác biệt cục bộ, không giải thích xu hướng chung Bắc – Nam.
- Loại phương án nói “Mặt Trời lên thiên đỉnh ở miền Bắc vào tháng 1”: sai, thiên đỉnh tháng 1 ở Nam bán cầu.
- Chọn phương án nêu gió mùa Đông Bắc suy yếu và/hoặc càng vào nam càng gần xích đạo.
Lỗi sai thường gặp
- Nhầm “nhiệt độ tăng dần từ Bắc vào Nam” với “biên độ nhiệt tăng”. Thực tế biên độ nhiệt năm giảm dần từ Bắc vào Nam.
- Chỉ nhớ nguyên nhân vị trí mà quên gió mùa. Ở miền Bắc, chính gió mùa Đông Bắc làm mùa đông lạnh hơn nhiều so với vĩ độ.
- Nhầm tháng 1 với tháng 7: tháng 7 nhiệt độ cả nước khá đồng đều (khoảng 25–29 °C), không có chênh lệch lớn như tháng 1.
Mẹo nhớ
Em nhớ câu: “Lạnh từ Bắc xuống, càng đi càng yếu; nắng từ xích đạo lên, càng vào càng nhiều”. Vế đầu là gió mùa Đông Bắc, vế sau là vị trí gần xích đạo.
Bài luyện tập
- Câu hỏi: Vì sao nhiệt độ tháng 1 ở Đà Nẵng cao hơn Hà Nội dù cả hai đều chịu ảnh hưởng gió mùa?
Đáp án: Đà Nẵng ở vĩ độ thấp hơn, gió mùa Đông Bắc khi tới đây đã suy yếu và còn bị dãy Bạch Mã chắn bớt. - Câu hỏi: Điền vào chỗ trống: “Từ Bắc vào Nam, biên độ nhiệt năm ……, nhiệt độ trung bình năm ……”.
Đáp án: giảm dần; tăng dần. - Câu hỏi: Vì sao Nam Bộ gần như không có mùa đông lạnh?
Đáp án: Do gần xích đạo, nhận bức xạ lớn quanh năm và gió mùa Đông Bắc hầu như không ảnh hưởng tới đây.
Câu hỏi thường gặp
Nhiệt độ trung bình tháng 1 ở miền Bắc nước ta là bao nhiêu?
Ở đồng bằng Bắc Bộ, nhiệt độ trung bình tháng 1 khoảng 16–17 °C, vùng núi thấp hơn (Lạng Sơn khoảng 13 °C). Nhìn chung miền Bắc có tháng 1 dưới 18 °C.
Vì sao gió mùa Đông Bắc yếu dần khi vào Nam?
Khối khí lạnh bị biến tính, ấm dần khi di chuyển xa nguồn, đồng thời bị các dãy núi như Bạch Mã chắn bớt, nên ở phía nam gần như không còn gây rét.
Nhiệt độ tháng 7 có tăng dần từ Bắc vào Nam không?
Không rõ rệt. Tháng 7 cả nước đều nóng, nhiệt độ trung bình tương đối đồng đều, chênh lệch Bắc – Nam nhỏ.
Biên độ nhiệt năm thay đổi thế nào từ Bắc vào Nam?
Biên độ nhiệt năm giảm dần từ Bắc vào Nam, vì mùa đông phía bắc lạnh hơn còn phía nam nóng quanh năm.