Trả lời nhanh
Lipid không có chức năng xúc tác các phản ứng sinh hoá (đó là việc của enzyme – bản chất protein) và không lưu giữ, truyền đạt thông tin di truyền (đó là việc của DNA, RNA). Lipid chỉ làm các việc như cấu tạo màng, dự trữ năng lượng, tạo hormone steroid, hoà tan vitamin A, D, E, K và cách nhiệt, bảo vệ cơ thể.
Đề bài này thường gặp trong bài “Các phân tử sinh học trong tế bào” (Sinh học 10). Vì không có phương án cố định, thầy cô hướng dẫn cách nhận diện: học sinh chỉ cần đối chiếu từng phương án với danh sách chức năng đúng của lipid bên dưới.
Lipid làm được những việc gì trong tế bào?
| Chức năng | Ví dụ lipid | Ghi nhớ |
|---|---|---|
| Cấu tạo màng sinh chất và màng các bào quan | Phospholipid, cholesterol | Phospholipid xếp thành lớp kép, đầu ưa nước hướng ra ngoài |
| Dự trữ năng lượng | Mỡ, dầu (triglyceride) | 1 g lipid cho khoảng 9 kcal, nhiều hơn gấp đôi so với 1 g đường hoặc protein |
| Tham gia cấu tạo hormone | Hormone steroid: estrogen, testosterone | Chỉ một số hormone là lipid |
| Hoà tan và vận chuyển vitamin | Vitamin A, D, E, K | Nhóm vitamin tan trong dầu |
| Cách nhiệt, đệm bảo vệ cơ quan | Lớp mỡ dưới da, mỡ quanh thận | Giúp động vật xứ lạnh giữ ấm |
| Chống thấm nước | Sáp ở lá, lông vũ | Lipid kị nước |
Những chức năng KHÔNG phải của lipid
- Xúc tác phản ứng sinh hoá: do enzyme, hầu hết là protein.
- Mang và truyền thông tin di truyền: do axit nucleic (DNA, RNA).
- Kháng thể, bảo vệ cơ thể chống mầm bệnh: do protein.
- Vận chuyển O2 trong máu: do hemoglobin (protein).
- Nguồn năng lượng được huy động nhanh nhất: thường là carbohydrate (glucose); lipid là nguồn dự trữ lâu dài.
Cách loại trừ phương án khi làm trắc nghiệm
- Thấy “cấu trúc màng”, “dự trữ năng lượng”, “cách nhiệt”, “hòa tan vitamin” → đúng, loại.
- Thấy “xúc tác”, “enzyme”, “mang thông tin di truyền”, “kháng thể” → gắn với protein hoặc axit nucleic, đây là phương án cần chọn.
- Gặp “hormone” thì đọc kĩ: hormone steroid là lipid, còn insulin hay glucagon là protein. Nếu đề viết “một số hormone” thì vẫn đúng với lipid.
Lỗi sai thường gặp
- Nghĩ lipid là nguồn năng lượng chính, nhanh nhất. Thực tế tế bào ưu tiên đốt glucose trước, lipid được dùng khi thiếu đường.
- Cho rằng mọi hormone đều là lipid. Chỉ nhóm steroid mới thuộc lipid.
- Nhầm “cấu tạo màng” là của protein. Màng tế bào có cả phospholipid, cholesterol lẫn protein – lipid đóng vai trò khung nền.
Mẹo nhớ
Hãy nhớ câu “Lipid: Lưu – Lót – Làm màng”. Lưu là dự trữ năng lượng, lót là cách nhiệt và đệm cơ quan, làm màng là cấu trúc màng. Những việc “xúc tác” hay “mã hoá thông tin” là của nhóm khác.
Luyện tập
Câu 1. Chất nào dưới đây thuộc lipid: cholesterol, hemoglobin, insulin hay amylase?
Đáp án: cholesterol. Hemoglobin, insulin, amylase đều là protein.
Câu 2. Vì sao gấu Bắc Cực tích mỡ dày dưới da trước mùa đông?
Đáp án: Mỡ vừa dự trữ năng lượng cho giai đoạn thiếu thức ăn, vừa cách nhiệt giữ ấm cơ thể.
Câu 3. “Mang thông tin di truyền” có phải chức năng của lipid không?
Đáp án: Không, đó là chức năng của DNA.
Câu hỏi thường gặp
Enzyme có phải là lipid không?
Không. Hầu hết enzyme có bản chất protein, nên chức năng xúc tác phản ứng sinh hoá không phải của lipid.
Lipid có phải nguồn năng lượng chính của tế bào không?
Lipid là nguồn dự trữ năng lượng lâu dài, cho nhiều năng lượng hơn (khoảng 9 kcal/g). Nguồn năng lượng dùng trước và nhanh nhất thường là glucose.
Hormone có phải đều là lipid không?
Không. Hormone steroid như estrogen, testosterone là lipid, còn insulin, glucagon là protein.
Màng tế bào cấu tạo từ lipid nào?
Chủ yếu là phospholipid xếp thành lớp kép, xen cholesterol ở tế bào động vật, cùng với protein màng.