Trả lời nhanh
Nhận định “Sự xuất bào là hình thức tế bào giải phóng các phân tử lớn như protein” là ĐÚNG. Các phân tử lớn được gói trong túi (bóng xuất bào), túi di chuyển đến màng sinh chất, hòa màng rồi đổ chất bên trong ra ngoài tế bào. Quá trình này tiêu tốn năng lượng ATP và không đi qua kênh hay protein mang.
Xuất bào là gì?
Xuất bào (exocytosis) là kiểu vận chuyển các chất có kích thước lớn từ trong tế bào ra môi trường ngoài. Các chất này không thể “chui” qua lớp kép phospholipid hay qua kênh protein vì quá to, nên tế bào dùng túi màng làm “phương tiện chuyên chở”.
Những chất thường được xuất bào gồm protein (enzyme, hormone, kháng thể), polysaccharide, chất dẫn truyền thần kinh và cả một số chất thải.
Các bước của quá trình xuất bào
- Tổng hợp và hoàn thiện: protein được tổng hợp ở ribosome gắn trên lưới nội chất hạt, sau đó theo túi vận chuyển đến bộ máy Golgi để biến đổi, hoàn thiện và đóng gói.
- Tạo túi tiết: bộ máy Golgi tách ra các túi chứa sản phẩm (túi tiết, bóng xuất bào).
- Vận chuyển túi: túi di chuyển dọc theo bộ khung xương tế bào đến sát màng sinh chất, tiêu tốn ATP.
- Hòa màng: màng túi dung hợp với màng sinh chất, mở ra và giải phóng chất chứa bên trong ra ngoài.
Sau khi hòa màng, màng túi trở thành một phần của màng sinh chất nên diện tích màng tăng lên tạm thời. Đây là điểm ngược lại với nhập bào.
Ví dụ xuất bào trong cơ thể
- Tế bào tuyến tụy tiết insulin vào máu.
- Tế bào tuyến tiêu hóa tiết enzyme vào ống tiêu hóa.
- Tương bào (tế bào plasma) tiết kháng thể.
- Tế bào thần kinh giải phóng chất dẫn truyền thần kinh vào khe synap.
Phân biệt xuất bào với nhập bào
| Tiêu chí | Xuất bào | Nhập bào |
|---|---|---|
| Hướng vận chuyển | Từ trong ra ngoài tế bào | Từ ngoài vào trong tế bào |
| Cách tạo túi | Túi từ bộ máy Golgi hòa màng sinh chất | Màng sinh chất lõm vào, bao lấy chất rồi tách thành túi |
| Diện tích màng sinh chất | Tăng tạm thời | Giảm tạm thời |
| Năng lượng | Cần ATP | Cần ATP |
| Ví dụ | Tiết insulin, enzyme | Thực bào vi khuẩn của bạch cầu |
Mẹo nhớ: “Xuất” là đi ra, “nhập” là đi vào; túi của xuất bào “đến rồi hòa vào màng”, còn nhập bào là “màng lõm vào rồi bẻ túi”.
Vì sao xuất bào không phải khuếch tán hay vận chuyển qua kênh?
- Khuếch tán đơn giản chỉ dành cho phân tử nhỏ, không phân cực (O2, CO2) hoặc nước, và không tốn năng lượng.
- Kênh protein, protein mang chỉ cho phép ion hay phân tử nhỏ đi qua theo kích thước và hình dạng nhất định.
- Protein hay polysaccharide có khối lượng rất lớn nên cần cơ chế “gói trong túi màng”, tức là xuất bào.
Lỗi sai thường gặp
- Cho rằng xuất bào không tốn năng lượng. Thực tế, việc di chuyển túi và hòa màng đều cần ATP.
- Nhầm xuất bào với vận chuyển chủ động qua protein mang. Xuất bào dùng túi màng chứ không dùng protein mang.
- Nghĩ rằng chỉ có protein mới được xuất bào. Polysaccharide, chất dẫn truyền thần kinh và chất thải cũng được xuất bào.
- Quên mối liên hệ giữa các bào quan: lưới nội chất hạt, bộ máy Golgi, túi tiết và màng sinh chất.
Bài luyện tập
Câu 1. Bào quan nào đóng vai trò đóng gói protein vào túi tiết trước khi xuất bào?
Đáp án: Bộ máy Golgi.
Câu 2. Sau khi một túi tiết hòa màng, diện tích màng sinh chất thay đổi thế nào?
Đáp án: Tăng lên tạm thời, vì màng túi trở thành một phần của màng sinh chất.
Câu 3. Nếu tế bào tuyến tụy bị ức chế sản xuất ATP, quá trình tiết insulin bị ảnh hưởng thế nào?
Đáp án: Bị giảm hoặc ngừng, vì xuất bào cần ATP để vận chuyển túi và hòa màng.
Câu hỏi thường gặp
Xuất bào là gì?
Là hình thức tế bào vận chuyển các chất có kích thước lớn như protein, polysaccharide ra ngoài nhờ túi màng hòa với màng sinh chất rồi giải phóng chất chứa bên trong.
Xuất bào có tiêu tốn năng lượng không?
Có. Việc vận chuyển túi dọc bộ khung xương tế bào và dung hợp màng cần năng lượng ATP.
Xuất bào khác nhập bào ở điểm nào?
Xuất bào đưa chất từ trong ra ngoài và làm tăng tạm thời diện tích màng sinh chất. Nhập bào đưa chất từ ngoài vào trong và làm giảm tạm thời diện tích màng.
Cho ví dụ về xuất bào ở người?
Tế bào tuyến tụy tiết insulin, tế bào tuyến tiêu hóa tiết enzyme, tương bào tiết kháng thể và tế bào thần kinh giải phóng chất dẫn truyền ở synap.