Trả lời nhanh
Biện pháp được dùng để tăng năng suất cây trồng là những biện pháp làm tăng quang hợp hoặc tăng phần chất khô dồn về cơ quan thu hoạch: tăng diện tích lá (bón phân, tưới nước, trồng mật độ hợp lí), tăng cường độ quang hợp (đủ nước, ánh sáng, CO2, khoáng), chọn giống có hiệu suất quang hợp và hệ số kinh tế cao. Biện pháp không tác động đến các khâu này thì không đúng.
Đề bài chỉ ghi “cho các biện pháp sau” mà em không thấy đủ danh sách? Đừng lo. Dạng này luôn có thể giải bằng một cách lọc chung, và em chỉ cần áp dụng cho từng ý trong đề của mình. Bài này hướng dẫn cách lọc đó, theo kiến thức Sinh học 11 về quang hợp và năng suất cây trồng.
Năng suất cây trồng phụ thuộc vào đâu?
Khoảng 90–95% khối lượng chất khô của cây là sản phẩm của quang hợp. Vì vậy muốn tăng năng suất, ta phải làm cho cây quang hợp được nhiều hơn và phần chất khô tạo ra được dồn nhiều về bộ phận ta thu hoạch (hạt, củ, quả…).
Hai khái niệm cần phân biệt:
- Năng suất sinh học: tổng lượng chất khô cây tích luỹ được trên một đơn vị diện tích.
- Năng suất kinh tế: phần chất khô nằm trong cơ quan con người thu hoạch.
Mối quan hệ: năng suất kinh tế = năng suất sinh học × hệ số kinh tế, trong đó hệ số kinh tế là tỉ lệ năng suất kinh tế trên năng suất sinh học.
Bốn hướng tăng năng suất qua quang hợp
| Hướng tác động | Biện pháp thường gặp | Vì sao hiệu quả |
|---|---|---|
| Tăng diện tích lá | Bón phân, tưới nước hợp lí; trồng với mật độ vừa phải; chọn giống có bộ lá phát triển nhanh | Lá là cơ quan quang hợp, lá nhiều và rộng thì thu được nhiều ánh sáng hơn |
| Tăng cường độ quang hợp | Đảm bảo đủ nước, ánh sáng, CO2, nhiệt độ thích hợp, bón đủ khoáng (N, P, K, Mg…) | Các yếu tố này là nguyên liệu và điều kiện của pha sáng, pha tối |
| Tăng hệ số hiệu quả quang hợp | Chọn, tạo giống có hiệu suất quang hợp cao (ví dụ nhóm cây C4 như ngô, mía) | Cùng lượng ánh sáng nhưng tạo ra nhiều chất hữu cơ hơn |
| Tăng hệ số kinh tế | Chọn giống có tỉ lệ cơ quan thu hoạch lớn; bón phân, tưới nước đúng giai đoạn để dồn chất về hạt, củ, quả | Chất khô được tích nhiều ở phần có giá trị |
Ngoài ra, các biện pháp canh tác như tăng vụ, xen canh, luân canh cũng được xếp vào nhóm tăng năng suất vì tận dụng tốt hơn diện tích đất và ánh sáng.
Cách lọc từng biện pháp trong đề
Với mỗi ý “(1), (2), (3)…”, em tự hỏi ba câu:
- Biện pháp này có làm lá nhiều hơn hoặc khoẻ hơn không?
- Nó có cung cấp hoặc điều chỉnh điều kiện cho quang hợp (nước, ánh sáng, CO2, khoáng, nhiệt độ) không?
- Nó có giúp chất hữu cơ dồn về cơ quan thu hoạch không?
Chỉ cần “có” ở một câu là biện pháp đó thuộc nhóm tăng năng suất. Nếu cả ba đều “không” thì loại.
Các ý dễ chọn sai
- Bón thật nhiều phân đạm: không phải càng nhiều càng tốt. Thừa đạm làm cây xanh tốt nhưng ít hạt, dễ đổ và sâu bệnh, hệ số kinh tế giảm. Biện pháp đúng là bón hợp lí về lượng và thời điểm.
- Trồng thật dày: lá che nhau, lá dưới thiếu sáng, quang hợp giảm. Mật độ phải vừa phải.
- Tăng cường độ ánh sáng vô hạn: vượt điểm bão hoà ánh sáng thì quang hợp không tăng nữa, có khi còn giảm do nhiệt độ cao làm khí khổng đóng.
- Nhầm với biện pháp bảo quản sau thu hoạch: phơi sấy, bảo quản giữ được sản phẩm nhưng không làm tăng năng suất cây.
Mẹo nhớ
Em nhớ cụm “Lá – Quang – Giống – Kinh tế”: tăng lá (diện tích), tăng cường độ quang hợp, chọn giống hiệu suất cao, tăng hệ số kinh tế. Ý nào trong đề rơi vào một trong bốn nhóm này là đáp án đúng.
Ví dụ tính toán (tự đặt)
Một ruộng ngô có năng suất sinh học 20 tấn chất khô/ha, hệ số kinh tế 0,45. Năng suất kinh tế là 20 × 0,45 = 9 tấn/ha. Nếu chọn giống mới giữ nguyên năng suất sinh học nhưng hệ số kinh tế tăng lên 0,50 thì năng suất kinh tế là 20 × 0,50 = 10 tấn/ha, tăng 1 tấn/ha mà cây không cần quang hợp thêm.
Bài luyện tập
Bài 1. Cây lúa có năng suất sinh học 15 tấn/ha và hệ số kinh tế 0,4. Tính năng suất kinh tế.
Đáp án: 15 × 0,4 = 6 tấn/ha.
Bài 2. Xếp các biện pháp sau vào nhóm tương ứng: (a) tưới nước đủ vào mùa khô; (b) chọn giống cây có bông lớn, hạt nhiều; (c) tỉa bớt cành để lá không che nhau.
Đáp án: (a) tăng cường độ quang hợp (đủ nước), cũng giúp tăng diện tích lá; (b) tăng hệ số kinh tế; (c) tối ưu diện tích lá hữu hiệu, tạo điều kiện cho lá nhận đủ ánh sáng.
Bài 3. Vì sao nói bón phân “đúng lúc, đúng lượng” là biện pháp tăng năng suất?
Đáp án: Phân bón giúp lá phát triển và quang hợp mạnh; bón đúng giai đoạn (ví dụ giai đoạn làm đòng, nuôi hạt) còn giúp chất dồn về hạt, làm tăng hệ số kinh tế.
Lưu ý: nếu đề của em hỏi về vật nuôi, hãy áp dụng cùng tư duy lọc (giống tốt, thức ăn đủ chất, chuồng trại và phòng bệnh), nhưng đối chiếu với nội dung bài đã học trong sách của em.
Câu hỏi thường gặp
Năng suất sinh học và năng suất kinh tế khác nhau thế nào?
Năng suất sinh học là tổng chất khô cây tích luỹ được; năng suất kinh tế chỉ là phần chất khô nằm ở cơ quan thu hoạch như hạt, củ, quả.
Vì sao quang hợp quyết định năng suất cây trồng?
Vì khoảng 90–95% khối lượng chất khô của cây được tạo ra từ quang hợp, phần còn lại đến từ chất khoáng hấp thụ từ đất.
Bón nhiều phân có phải là biện pháp tăng năng suất không?
Không. Chỉ bón hợp lí mới tăng năng suất. Bón thừa, đặc biệt là đạm, làm cây dễ đổ, sâu bệnh và giảm hệ số kinh tế.
Hệ số kinh tế được tính thế nào?
Hệ số kinh tế bằng năng suất kinh tế chia cho năng suất sinh học. Vì vậy năng suất kinh tế bằng năng suất sinh học nhân hệ số kinh tế.