Trả lời nhanh
Hệ tuần hoàn đơn (cá) chỉ có một vòng tuần hoàn: tim → mang → các cơ quan → tim, máu đi qua tim một lần. Hệ tuần hoàn kép (lưỡng cư, bò sát, chim, thú) có hai vòng: vòng nhỏ tim → phổi → tim và vòng lớn tim → cơ quan → tim, máu đi qua tim hai lần trong một chu kì nên áp lực và tốc độ máu cao hơn.
Cách quan sát sơ đồ khi gặp đề dạng này
Đề yêu cầu so sánh theo hai tiêu chí: số vòng tuần hoàn và đường đi của máu. Em hãy làm theo ba bước: (1) đếm xem máu đi qua tim bao nhiêu lần để quay lại vị trí xuất phát; (2) tìm xem máu được làm giàu O2 ở đâu (mang hay phổi); (3) theo mũi tên, ghi lần lượt từng đoạn mạch.
Hình dưới đây là sơ đồ tóm tắt tự vẽ để em đối chiếu với hình trong sách.
Hệ tuần hoàn đơn: một vòng, máu qua tim một lần
Đại diện tiêu biểu là các loài cá. Tim cá có 2 ngăn (1 tâm nhĩ, 1 tâm thất) và chỉ chứa máu nghèo O2.
- Tâm thất co, đẩy máu nghèo O2 vào động mạch mang.
- Máu qua mao mạch mang, thu O2 và thải CO2, trở thành máu giàu O2.
- Máu theo động mạch lưng đi đến mao mạch ở các cơ quan, cung cấp O2, chất dinh dưỡng và nhận CO2.
- Máu theo tĩnh mạch trở về tâm nhĩ của tim, kết thúc một vòng.
Vì máu phải đi qua hai hệ mao mạch nối tiếp (mang rồi cơ quan) mà chỉ có một lần được tim bơm, áp lực máu bị giảm nhiều, máu chảy chậm hơn so với hệ tuần hoàn kép.
Hệ tuần hoàn kép: hai vòng, máu qua tim hai lần
Hệ này gặp ở lưỡng cư, bò sát, chim và thú. Máu lưu thông theo hai vòng nối tiếp nhau.
Vòng tuần hoàn nhỏ (tuần hoàn phổi)
Tâm thất phải → động mạch phổi → mao mạch phổi (trao đổi khí, máu thành giàu O2) → tĩnh mạch phổi → tâm nhĩ trái.
Vòng tuần hoàn lớn (tuần hoàn cơ thể)
Tâm thất trái → động mạch chủ → mao mạch ở các cơ quan (trao đổi chất, máu thành nghèo O2) → tĩnh mạch chủ → tâm nhĩ phải.
Máu từ phổi trở về tim được tâm thất trái bơm đi lần nữa với áp lực cao, nên máu chảy nhanh và đến các cơ quan đủ nhanh để đáp ứng nhu cầu trao đổi chất lớn của động vật hằng nhiệt.
Bảng so sánh
| Tiêu chí | Hệ tuần hoàn đơn | Hệ tuần hoàn kép |
|---|---|---|
| Số vòng tuần hoàn | 1 vòng | 2 vòng (nhỏ và lớn) |
| Số lần máu qua tim | 1 lần | 2 lần |
| Đường đi của máu | Tim → mang → cơ quan → tim | Tim → phổi → tim → cơ quan → tim |
| Nơi trao đổi khí | Mang | Phổi (lưỡng cư còn qua da) |
| Tim | 2 ngăn | 3 ngăn (lưỡng cư, bò sát) hoặc 4 ngăn (chim, thú) |
| Áp lực, tốc độ máu | Thấp, chậm | Cao, nhanh |
| Đại diện | Cá | Lưỡng cư, bò sát, chim, thú |
Lỗi sai thường gặp
- Nhầm “hai vòng” với “hai lần tim đập”. Hai vòng nghĩa là máu qua tim hai lần mới hoàn thành một chu kì đi khắp cơ thể.
- Cho rằng máu trong tim chim, thú đều nghèo O2. Tim bên phải chứa máu nghèo O2, tim bên trái chứa máu giàu O2; ở tim 4 ngăn hai loại máu không pha trộn.
- Quên rằng ở lưỡng cư và bò sát (trừ cá sấu) tim 3 ngăn nên máu bị pha ở mức độ nhất định, vì vậy cường độ trao đổi chất thấp hơn chim, thú.
- Nhầm động mạch với máu giàu O2. Động mạch là mạch đi ra khỏi tim: động mạch phổi mang máu nghèo O2, còn tĩnh mạch phổi mang máu giàu O2.
Mẹo nhớ: “Kép = Khắp hai vòng”. Cứ ra khỏi tim là động mạch, về tim là tĩnh mạch; vòng nhỏ đi qua phổi, vòng lớn đi qua cơ thể.
Luyện tập
Câu 1. Vì sao ở cá, máu chảy trong động mạch lưng với áp lực thấp?
Đáp án: Máu đã bị tim bơm ra một lần, phải qua mao mạch mang (tổng tiết diện lớn, ma sát lớn) rồi mới vào động mạch lưng, nên áp lực giảm mạnh.
Câu 2. Viết đường đi của một giọt máu bắt đầu từ tâm nhĩ trái của người cho đến khi trở lại tâm nhĩ trái.
Đáp án: Tâm nhĩ trái → tâm thất trái → động mạch chủ → mao mạch cơ quan → tĩnh mạch chủ → tâm nhĩ phải → tâm thất phải → động mạch phổi → mao mạch phổi → tĩnh mạch phổi → tâm nhĩ trái. Giọt máu qua tim 2 lần.
Câu 3. Trong hệ tuần hoàn kép, máu giàu O2 có ở những đoạn mạch nào của vòng nhỏ?
Đáp án: Từ mao mạch phổi (sau trao đổi khí) qua tĩnh mạch phổi về tâm nhĩ trái.
Câu hỏi thường gặp
Hệ tuần hoàn kép khác hệ tuần hoàn đơn ở điểm nào quan trọng nhất?
Hệ tuần hoàn kép có hai vòng (vòng nhỏ qua phổi, vòng lớn qua cơ thể) nên máu qua tim hai lần; hệ tuần hoàn đơn chỉ có một vòng, máu qua tim một lần.
Đường đi của máu trong vòng tuần hoàn lớn như thế nào?
Tâm thất trái → động mạch chủ → mao mạch các cơ quan → tĩnh mạch chủ → tâm nhĩ phải.
Vì sao tuần hoàn kép giúp máu chảy nhanh hơn?
Máu sau khi qua phổi (mất áp lực) quay về tim và được tâm thất trái bơm đi lần nữa, nên áp lực được phục hồi và máu đến các cơ quan nhanh hơn.
Lưỡng cư có hệ tuần hoàn đơn hay kép?
Lưỡng cư có hệ tuần hoàn kép với tim 3 ngăn, nên máu đi nuôi cơ thể là máu pha.