Trả lời nhanh
Đáp án: mùa hạ. Theo cách chia mùa thiên văn trong SGK Địa lí, ở Bắc bán cầu mùa hạ kéo dài từ 22/6 đến 23/9. Suốt thời gian này ngày vẫn dài hơn đêm, nhưng sau ngày hạ chí (22/6) thời gian chiếu sáng giảm dần cho tới khi ngày bằng đêm vào 23/9.
Đề bài hỏi gì?
Câu hỏi có hai điều kiện phải thoả mãn cùng lúc: (1) ngày dài hơn đêm; (2) độ dài ngày đang ngắn dần. Nếu đề của bạn có bốn lựa chọn xuân, hạ, thu, đông thì chỉ có mùa hạ đáp ứng cả hai điều kiện. Bài này giả định bạn xét Bắc bán cầu, là cách xét mặc định trong SGK.
Vì sao ngày và đêm dài ngắn khác nhau?
Trục Trái Đất nghiêng so với mặt phẳng quỹ đạo và hướng không đổi trong khi Trái Đất quay quanh Mặt Trời. Vì vậy, tuỳ thời điểm, Bắc bán cầu lúc thì nghiêng về phía Mặt Trời nhiều hơn, lúc thì ít hơn. Nghiêng về phía Mặt Trời thì nhận nhiều ánh sáng, ngày dài và đêm ngắn. Nghiêng xa Mặt Trời thì ngược lại.
Bốn mốc quan trọng ở Bắc bán cầu
| Ngày | Tên mốc | Ngày – đêm |
|---|---|---|
| 21/3 | Xuân phân | Ngày bằng đêm |
| 22/6 | Hạ chí | Ngày dài nhất, đêm ngắn nhất |
| 23/9 | Thu phân | Ngày bằng đêm |
| 22/12 | Đông chí | Ngày ngắn nhất, đêm dài nhất |
Loại trừ từng mùa
- Mùa xuân (21/3 – 22/6): ngày dài hơn đêm, nhưng ngày ngày càng dài ra để tiến tới hạ chí. Sai điều kiện (2).
- Mùa hạ (22/6 – 23/9): ngày dài hơn đêm; từ sau hạ chí ngày ngắn dần, đêm dài dần. Đúng cả hai điều kiện.
- Mùa thu (23/9 – 22/12): ngày ngắn dần nhưng đêm đã dài hơn ngày. Sai điều kiện (1).
- Mùa đông (22/12 – 21/3): đêm dài hơn ngày, và từ sau đông chí ngày dài ra dần. Sai cả hai điều kiện.
Mẹo nhớ nhanh
- Từ 21/3 đến 23/9 (nửa năm “xuân – hạ”) ngày dài hơn đêm ở Bắc bán cầu; nửa năm “thu – đông” thì ngược lại.
- Mốc chí là mốc ngày hoặc đêm dài nhất; mốc phân là mốc ngày bằng đêm.
- Sau hạ chí thì “đỉnh” đã qua, nên ngày chỉ có thể ngắn dần. Sau đông chí thì ngày dài dần.
Nam bán cầu thì sao?
Mùa ở hai bán cầu trái ngược nhau. Ở Nam bán cầu, ngày dài hơn đêm từ 23/9 đến 21/3, ngày dài nhất vào 22/12. Mùa hạ ở đó là từ 22/12 đến 21/3, khi ngày dài hơn đêm và ngắn dần. Như vậy đáp án vẫn là mùa hạ, chỉ khác mốc thời gian.
Lỗi sai thường gặp
- Chọn mùa thu vì thấy “ngày ngắn dần”, nhưng quên rằng sau 23/9 đêm đã dài hơn ngày.
- Chọn mùa xuân vì “ngày dài hơn đêm”, nhưng bỏ qua xu hướng ngày đang dài ra.
- Lẫn mốc thời gian của Bắc và Nam bán cầu.
- Áp dụng lịch mùa theo âm lịch hoặc theo thời tiết vào bài thiên văn. SGK Địa lí chia mùa dựa vào vị trí Trái Đất trên quỹ đạo.
Bài luyện tập
- Ngày 10/7, ở Bắc bán cầu ngày dài hơn đêm hay ngược lại? Ngày đang dài ra hay ngắn đi?
Đáp án: Ngày dài hơn đêm (vì nằm giữa 21/3 và 23/9) và đang ngắn đi (vì sau 22/6). - Ngày 10/11, ở Bắc bán cầu, ngày và đêm thế nào?
Đáp án: Thuộc mùa thu (23/9 – 22/12), đêm dài hơn ngày và ngày đang tiếp tục ngắn dần tới 22/12. - Ngày 15/1, ở Nam bán cầu, ngày dài hơn đêm không? Xu hướng ra sao?
Đáp án: Có. Khoảng 22/12 – 21/3 là mùa hạ ở Nam bán cầu, ngày dài hơn đêm; sau 22/12 ngày ngắn dần.
Lưu ý cho học sinh Việt Nam
Việt Nam nằm gần xích đạo hơn các nước ôn đới nên chênh lệch giữa ngày và đêm trong năm khá nhỏ, nhất là ở miền Nam. Dù vậy, quy luật vẫn đúng: mùa hè ngày dài hơn đêm, mùa đông đêm dài hơn ngày. Càng lên vĩ độ cao, chênh lệch càng lớn.
Câu hỏi thường gặp
Mùa nào trong năm có ngày dài hơn đêm?
Ở Bắc bán cầu, ngày dài hơn đêm trong khoảng từ 21/3 đến 23/9, tức là mùa xuân và mùa hạ theo cách chia mùa thiên văn. Ngày dài nhất là 22/6.
Vì sao mùa hạ ngày dài hơn đêm mà lại ngắn dần?
Vì hạ chí (22/6) là mốc ngày dài nhất. Sau mốc đó Bắc bán cầu bắt đầu nghiêng xa Mặt Trời dần, nên thời gian chiếu sáng giảm cho tới thu phân (23/9), khi ngày bằng đêm.
Mùa thu ngày dài hơn hay đêm dài hơn?
Mùa thu ở Bắc bán cầu (23/9 – 22/12) có đêm dài hơn ngày, và ngày vẫn tiếp tục ngắn đi cho tới đông chí 22/12.
Ở Nam bán cầu đáp án có khác không?
Mốc thời gian khác nhưng đáp án vẫn là mùa hạ. Ở Nam bán cầu mùa hạ kéo dài từ 22/12 đến 21/3, ngày dài hơn đêm và ngắn dần sau 22/12.