Trả lời nhanh
Văn minh nhân loại trải qua tiến trình: văn minh nông nghiệp, rồi văn minh công nghiệp, rồi văn minh thông tin (còn gọi là văn minh trí tuệ, hậu công nghiệp). Cách chia này dựa vào phương thức sản xuất chủ đạo của xã hội. “Kim khí” là thời đại của công cụ lao động ở thời tiền sử, tạo tiền đề cho văn minh nông nghiệp, chứ không phải một nền văn minh riêng.
Đề bài và cách hiểu đúng
Câu hỏi “Văn minh nhân loại trải qua tiến trình…” thường yêu cầu em sắp xếp các giai đoạn theo đúng thứ tự thời gian. Vì không có sẵn các phương án gốc, ở đây mình trình bày dạng điền khuyết để em tự đối chiếu với đề của mình:
Văn minh nhân loại trải qua tiến trình: văn minh ………… → văn minh ………… → văn minh …………
Đáp án điền: nông nghiệp → công nghiệp → thông tin (trí tuệ).
Ba giai đoạn của tiến trình văn minh
| Giai đoạn | Thời gian (khái quát) | Đặc trưng |
|---|---|---|
| Văn minh nông nghiệp | Từ khi hình thành các nền văn minh cổ đại (khoảng thiên niên kỷ IV TCN) đến trước thế kỷ XVIII | Sản xuất chủ yếu là trồng trọt, chăn nuôi; lao động thủ công, sức người và sức vật; đất đai là tư liệu sản xuất quan trọng nhất |
| Văn minh công nghiệp | Từ thế kỷ XVIII (Cách mạng công nghiệp ở Anh) đến khoảng giữa thế kỷ XX | Dùng máy móc, năng lượng hơi nước rồi điện; sản xuất hàng loạt trong nhà máy; đô thị hoá mạnh |
| Văn minh thông tin (trí tuệ) | Từ nửa sau thế kỷ XX đến nay | Khoa học – công nghệ trở thành lực lượng sản xuất trực tiếp; máy tính, internet, tự động hoá; tri thức và dữ liệu là nguồn lực then chốt |
Vì sao “kim khí” không nằm trong dãy này?
Trong tiến trình lịch sử, em sẽ gặp hai cách phân chia khác nhau, rất dễ lẫn:
- Chia theo vật liệu chế tạo công cụ: thời đại đồ đá (cũ, mới) → thời đại kim khí (đồng, sắt). Đây là cách chia cho thời kỳ tiền sử.
- Chia theo phương thức sản xuất chủ đạo: nông nghiệp → công nghiệp → thông tin. Đây là cách chia các nền văn minh.
Công cụ bằng đồng rồi bằng sắt giúp năng suất nông nghiệp tăng, xuất hiện của cải dư thừa, phân hoá xã hội và nhà nước. Nói cách khác, thời đại kim khí là bước đệm dẫn tới văn minh nông nghiệp. Vì vậy, nếu một phương án viết kiểu “kim khí – nông nghiệp – công nghiệp” thì em cần để ý: nó trộn hai cách phân chia, nên thường là phương án thiếu chính xác (giai đoạn cuối “thông tin” bị bỏ sót).
Gắn với các cuộc cách mạng công nghiệp
- Lần thứ nhất (thế kỷ XVIII – giữa XIX): máy hơi nước, cơ giới hoá.
- Lần thứ hai (nửa sau XIX – đầu XX): điện, động cơ đốt trong, dây chuyền sản xuất hàng loạt.
- Lần thứ ba (từ giữa XX): điện tử, máy tính, tự động hoá – mở đường cho văn minh thông tin.
- Lần thứ tư (từ đầu thế kỷ XXI): trí tuệ nhân tạo, Internet vạn vật, dữ liệu lớn.
Mẹo nhớ: “Cày – Máy – Mạng”: cày bừa (nông nghiệp), máy móc (công nghiệp), mạng thông tin (thông tin).
Lỗi sai thường gặp
- Đảo thứ tự công nghiệp và nông nghiệp vì nghĩ công nghiệp “hiện đại hơn” nên phải có trước. Thực tế, nông nghiệp ra đời sớm hơn rất nhiều.
- Coi “đồ đá”, “kim khí” là các nền văn minh. Đó là các thời đại khảo cổ, chưa phải văn minh theo nghĩa có nhà nước, chữ viết, đô thị.
- Nghĩ rằng các giai đoạn thay thế hoàn toàn nhau. Thực ra chúng chồng lấn: ngày nay nông nghiệp vẫn tồn tại, chỉ là được cơ giới hoá và ứng dụng công nghệ.
Luyện tập
- Sắp xếp theo thứ tự thời gian: (a) máy tính và internet phổ biến; (b) xây dựng Kim tự tháp ở Ai Cập; (c) máy hơi nước được dùng trong nhà máy.
Đáp án: b → c → a. - Đặc trưng “sản xuất hàng loạt trong nhà máy, đô thị hoá mạnh” thuộc nền văn minh nào?
Đáp án: văn minh công nghiệp. - Vì sao nói thời đại kim khí tạo điều kiện cho văn minh nông nghiệp?
Đáp án gợi ý: công cụ kim loại làm tăng năng suất lao động, có sản phẩm dư thừa, dẫn tới phân hoá giai cấp và hình thành nhà nước.
Câu hỏi thường gặp
Văn minh nhân loại trải qua mấy giai đoạn chính?
Thường được khái quát thành ba giai đoạn: văn minh nông nghiệp, văn minh công nghiệp và văn minh thông tin (trí tuệ).
Thời đại kim khí có phải là một nền văn minh không?
Không. Kim khí (đồng, sắt) là cách chia theo vật liệu công cụ ở thời tiền sử. Nó tạo tiền đề cho sự ra đời của các nền văn minh nông nghiệp cổ đại.
Văn minh công nghiệp bắt đầu từ khi nào?
Từ thế kỷ XVIII, gắn với Cách mạng công nghiệp lần thứ nhất ở Anh, khi máy móc chạy bằng hơi nước được dùng rộng rãi trong sản xuất.
Văn minh thông tin còn gọi là gì?
Còn gọi là văn minh trí tuệ hoặc văn minh hậu công nghiệp, đặc trưng bởi vai trò của khoa học – công nghệ, máy tính, internet và tri thức.