Trả lời nhanh
Vận động nội lực theo phương nằm ngang thường gây ra hiện tượng uốn nếp và đứt gãy các lớp đất đá. Lực tác động song song với mặt đất nên làm vỏ Trái Đất bị nén ép (tạo nếp uốn, núi uốn nếp) hoặc bị kéo tách ra (tạo đứt gãy, địa hào, địa luỹ). Nhờ vậy địa hình được nâng cao hoặc sụt xuống cục bộ.
Vận động nội lực là gì?
Nội lực là lực sinh ra từ bên trong Trái Đất, chủ yếu do nhiệt của lòng đất và sự dịch chuyển của các mảng kiến tạo. Nội lực làm cho vỏ Trái Đất bị biến dạng, tạo nên các dạng địa hình lớn như núi, cao nguyên, thung lũng, đứt gãy.
Theo hướng tác động, vận động nội lực (vận động kiến tạo) được chia thành hai loại: vận động theo phương thẳng đứng và vận động theo phương nằm ngang.
Vận động theo phương nằm ngang
Đây là vận động làm các lớp đất đá bị nén ép hoặc tách giãn theo hướng song song với mặt đất. Tuỳ tính chất của đất đá và cường độ của lực mà kết quả khác nhau.
| Loại lực | Đất đá | Kết quả |
|---|---|---|
| Nén ép | Còn dẻo, có độ uốn | Uốn nếp: các lớp đất đá cong lên (nếp lồi) và võng xuống (nếp lõm); lực mạnh có thể hình thành núi uốn nếp |
| Nén ép hoặc tách giãn mạnh | Cứng, giòn | Đứt gãy: các lớp đất đá bị nứt vỡ, dịch chuyển; có thể tạo địa hào (phần sụt xuống) và địa luỹ (phần nâng lên) |
Vì sao đáp án là uốn nếp và đứt gãy?
- Uốn nếp: khi bị ép ngang, lớp đá có tính dẻo không nứt mà cong đi, giống như khi bạn đẩy hai mép tờ giấy lại gần nhau thì giữa tờ giấy cong lên. Ví dụ: dãy Himalaya, dãy An-pơ là núi trẻ hình thành do uốn nếp.
- Đứt gãy: nếu đất đá cứng, không uốn cong được nên bị nứt gãy và trượt trên mặt đứt gãy. Ví dụ: các thung lũng sụt ở nhiều nơi trên thế giới như địa hào Biển Chết.
Hai hiện tượng này là kết quả của cùng một nguyên nhân là lực nằm ngang, chỉ khác tính chất đất đá và cường độ lực. Vì vậy trong câu hỏi trắc nghiệm, đáp án thường gộp cả hai: “uốn nếp, đứt gãy”.
Phân biệt với vận động theo phương thẳng đứng
Vận động theo phương thẳng đứng làm cho một khu vực của vỏ Trái Đất nâng lên hoặc hạ xuống trên diện tích rộng, diễn ra chậm. Kết quả là hiện tượng biển tiến (lục địa hạ xuống, biển lấn vào đất liền) và biển thoái (lục địa nâng lên, biển rút ra xa).
| Tiêu chí | Phương nằm ngang | Phương thẳng đứng |
|---|---|---|
| Hướng lực | Song song với mặt đất | Vuông góc với mặt đất |
| Kết quả chính | Uốn nếp, đứt gãy | Nâng lên, hạ xuống; biển tiến, biển thoái |
| Phạm vi | Tạo dạng địa hình cụ thể: núi, thung lũng | Thường trên diện tích rộng |
Mẹo nhớ
- Ngang → nếp, gãy: lực ngang ép hoặc kéo nên đất đá cong (nếp) hoặc vỡ (gãy).
- Đứng → lên, xuống: lực theo phương đứng nên đất “lên xuống”, kéo theo biển tiến, biển thoái.
Lỗi sai thường gặp
- Nhầm “biển tiến, biển thoái” là kết quả của vận động nằm ngang. Thực ra đó là hệ quả của vận động thẳng đứng.
- Nhầm nội lực với ngoại lực. Phong hoá, xâm thực, bồi tụ là tác động của ngoại lực, không phải vận động kiến tạo.
- Cho rằng nén ép chỉ gây uốn nếp. Nếu đá cứng, nén ép mạnh vẫn có thể gây đứt gãy.
Bài luyện tập
- Câu 1. Hiện tượng các lớp đá bị cong lên, võng xuống mà không đứt vỡ là kết quả của vận động nào?
Đáp án: Vận động nằm ngang (nén ép) tác động lên đất đá có tính dẻo, gây uốn nếp. - Câu 2. Biển tiến, biển thoái có phải do vận động theo phương nằm ngang không? Vì sao?
Đáp án: Không. Đó là do vận động theo phương thẳng đứng làm lục địa hạ xuống hoặc nâng lên. - Câu 3. Địa hào và địa luỹ hình thành từ hiện tượng nào?
Đáp án: Từ đứt gãy: phần đất đá sụt xuống là địa hào, phần nâng lên giữa các đứt gãy là địa luỹ.
Câu hỏi thường gặp
Vận động nội lực theo phương nằm ngang thường gây ra hiện tượng gì?
Thường gây ra hiện tượng uốn nếp và đứt gãy các lớp đất đá, do vỏ Trái Đất bị nén ép hoặc tách giãn theo phương song song với mặt đất.
Vận động theo phương nằm ngang khác vận động theo phương thẳng đứng thế nào?
Vận động nằm ngang tạo uốn nếp, đứt gãy; vận động thẳng đứng làm một vùng đất nâng lên hoặc hạ xuống trên diện tích rộng, gây biển tiến, biển thoái.
Khi nào nén ép gây uốn nếp, khi nào gây đứt gãy?
Đất đá có tính dẻo thì bị uốn cong thành nếp uốn. Đất đá cứng, giòn hoặc lực quá mạnh thì bị nứt vỡ, dịch chuyển tạo thành đứt gãy.
Núi uốn nếp được hình thành do vận động nào?
Do vận động nội lực theo phương nằm ngang với lực nén ép làm các lớp đá uốn cong và nâng lên, ví dụ dãy Himalaya và dãy An-pơ.