Trả lời nhanh
Lượng mưa trên Trái Đất phân bố không đều. Mưa nhiều nhất ở vùng xích đạo, giảm dần về hai chí tuyến (mưa ít, nhiều hoang mạc), tăng trở lại ở ôn đới rồi rất ít ở vùng cực. Nguyên nhân chính là khí áp và gió, frông, dòng biển, địa hình và khoảng cách tới biển.
1. Trình bày sự phân bố lượng mưa theo vĩ độ
Quan sát số liệu trung bình năm, lượng mưa thay đổi có quy luật từ xích đạo về cực. Hình dưới đây là sơ đồ minh hoạ xu hướng chung, không vẽ theo tỉ lệ.
| Đới vĩ độ | Lượng mưa | Ghi nhớ |
|---|---|---|
| Xích đạo (khoảng 0° – 10° hai bán cầu) | Nhiều nhất, thường trên 1500 mm/năm, nhiều nơi vượt 2000 mm | Rừng xích đạo ẩm: Amazon, Công-gô, quần đảo Sun-đa |
| Chí tuyến (khoảng 20° – 35°) | Ít, nhiều nơi dưới 500 mm/năm | Hoang mạc lớn: Xa-ha-ra, Ả Rập, Tây Úc |
| Ôn đới (khoảng 40° – 60°) | Trung bình, phổ biến khoảng 500 – 1000 mm/năm | Tây Âu, bờ tây Bắc Mỹ |
| Cận cực và cực | Rất ít, mưa chủ yếu ở dạng tuyết | Không khí lạnh, chứa rất ít hơi nước |
Ngoài quy luật theo vĩ độ, lượng mưa còn khác nhau giữa các vùng cùng vĩ độ: ven biển thường mưa nhiều hơn sâu trong nội địa, sườn đón gió mưa nhiều hơn sườn khuất gió, vùng có dòng biển nóng chạy qua mưa nhiều hơn vùng có dòng biển lạnh.
2. Giải thích từng đới
a) Vì sao xích đạo mưa nhiều nhất?
- Góc nhập xạ lớn, nhiệt độ cao quanh năm nên nước bốc hơi mạnh, không khí chứa nhiều hơi nước.
- Đây là đai áp thấp xích đạo: không khí nóng ẩm bị đẩy lên cao, gặp lạnh ngưng tụ thành mây và mưa (mưa đối lưu, thường vào chiều tối).
- Gió Tín phong hai bán cầu hội tụ ở đây, mang thêm hơi ẩm từ đại dương.
b) Vì sao khu vực chí tuyến mưa ít?
- Là đai áp cao cận chí tuyến: không khí từ trên cao hạ xuống, nóng lên, hơi nước khó ngưng tụ.
- Gió Tín phong khô, thổi từ lục địa ra biển ở nhiều nơi nên ít hơi ẩm.
- Vì vậy tại đây hình thành các hoang mạc lớn của thế giới.
c) Vì sao ôn đới mưa trung bình?
- Là nơi gặp nhau của khối khí ôn đới và khối khí cận nhiệt, tạo thành frông ôn đới; không khí ẩm bị đẩy lên, sinh mưa frông.
- Gió Tây ôn đới thổi từ đại dương vào mang theo hơi ẩm, nhất là ở bờ tây các lục địa.
- Nhiệt độ thấp hơn xích đạo nên lượng bốc hơi ít hơn, lượng mưa cũng thấp hơn.
d) Vì sao vùng cực mưa rất ít?
Nhiệt độ rất thấp, nước bốc hơi kém, không khí lạnh chứa rất ít hơi nước; khu vực lại có áp cao cực nên không khí đi xuống, khó tạo mây dày.
3. Các nhân tố làm lượng mưa khác nhau trong cùng một vĩ độ
| Nhân tố | Ảnh hưởng | Ví dụ |
|---|---|---|
| Khoảng cách tới biển | Gần biển, gió từ biển vào mang ẩm nên mưa nhiều; sâu trong nội địa mưa ít | Nội địa châu Á khô hạn hơn vùng ven biển cùng vĩ độ |
| Dòng biển | Dòng nóng làm không khí ẩm, dễ mưa; dòng lạnh làm không khí khô, ổn định, ít mưa | Ven bờ Tây Nam Mỹ (dòng lạnh Pê-ru) rất khô, có hoang mạc A-ta-ca-ma |
| Địa hình | Sườn đón gió: không khí bị đẩy lên, ngưng tụ nên mưa nhiều; sườn khuất gió: không khí hạ xuống, khô nóng, mưa ít | Ở Việt Nam, khi gió mùa Tây Nam thổi, Tây Nguyên mưa nhiều còn duyên hải miền Trung khô nóng (hiệu ứng phơn) |
| Gió mùa, frông | Làm mưa theo mùa rõ rệt | Nam Á và Đông Nam Á mưa tập trung vào mùa hè |
4. Mẹo nhớ và lỗi sai thường gặp
- Mẹo nhớ: gọi chuỗi “Nhiều – Ít – Vừa – Rất ít” tương ứng xích đạo – chí tuyến – ôn đới – cực. Hai chữ “áp thấp” đi với mưa nhiều, “áp cao” đi với mưa ít.
- Sai: cho rằng nơi nóng nhất thì mưa ít nhất. Thực tế xích đạo nóng quanh năm nhưng mưa nhiều nhất; hoang mạc nằm ở chí tuyến vì áp cao, không phải vì nóng.
- Sai: chỉ nêu quy luật mà không giải thích. Khi đề yêu cầu “trình bày và giải thích”, cần có cả hai phần: số liệu/đới và nguyên nhân.
- Sai: quên nhân tố phi địa đới (biển, dòng biển, địa hình) khiến bài thiếu ý.
5. Bài mẫu rút gọn để ghi vào vở
- Lượng mưa phân bố không đều: nhiều nhất ở xích đạo (trên 1500 mm/năm), ít ở chí tuyến (nhiều nơi dưới 500 mm), trung bình ở ôn đới, rất ít ở cực.
- Giải thích theo đai khí áp và gió: áp thấp xích đạo, frông ôn đới → mưa nhiều; áp cao chí tuyến, áp cao cực → mưa ít.
- Cùng vĩ độ còn khác nhau do khoảng cách tới biển, dòng biển nóng/lạnh và địa hình (sườn đón gió/khuất gió).
6. Bài luyện tập
Câu 1. Vì sao vùng ven biển Tây Nam châu Phi (hoang mạc Na-míp) rất khô dù giáp đại dương?
Gợi ý đáp án: Vùng này nằm gần chí tuyến Nam, chịu áp cao cận chí tuyến và có dòng biển lạnh chảy sát bờ. Dòng lạnh làm lớp không khí gần mặt biển lạnh, ổn định, hơi nước khó bốc lên để tạo mưa nên hình thành hoang mạc ven biển.
Câu 2. Hai địa điểm A và B cùng vĩ độ ôn đới, A ở bờ tây, B ở sâu trong lục địa. Nơi nào mưa nhiều hơn, vì sao?
Gợi ý đáp án: A mưa nhiều hơn vì chịu gió Tây ôn đới từ đại dương thổi vào, mang nhiều hơi ẩm; B xa biển nên khối khí bị mất ẩm dần khi vào sâu trong đất liền.
Câu 3. Chọn đáp án đúng: Đới có lượng mưa trung bình năm lớn nhất là (A) chí tuyến, (B) ôn đới, (C) xích đạo, (D) cực.
Đáp án: C. Xích đạo có áp thấp, nhiệt độ cao và bốc hơi mạnh; các đới còn lại hoặc có áp cao (chí tuyến, cực) hoặc nhiệt độ thấp hơn (ôn đới).
Câu hỏi thường gặp
Lượng mưa trên Trái Đất phân bố như thế nào?
Không đều. Mưa nhiều nhất ở xích đạo, ít ở khu vực chí tuyến, trung bình ở ôn đới và rất ít ở vùng cực. Ngoài ra còn khác nhau theo biển, dòng biển và địa hình.
Vì sao khu vực chí tuyến lại có nhiều hoang mạc?
Vì đây là đai áp cao, không khí hạ xuống làm hơi nước khó ngưng tụ, lại chịu gió Tín phong khô nên mưa rất ít.
Dòng biển ảnh hưởng đến lượng mưa như thế nào?
Dòng biển nóng làm không khí ven bờ nóng ẩm nên mưa nhiều hơn; dòng biển lạnh làm không khí khô, ổn định nên mưa ít, có thể hình thành hoang mạc ven biển.
Địa hình ảnh hưởng đến mưa ra sao?
Sườn đón gió có không khí bị đẩy lên cao, ngưng tụ thành mưa nhiều; sườn khuất gió không khí hạ xuống, khô và nóng nên mưa ít.