Trả lời nhanh
Năng suất lúa cả năm của nước ta tăng mạnh chủ yếu do đẩy mạnh thâm canh: dùng giống mới năng suất cao, bón phân hợp lí, cải thiện thủy lợi, phòng trừ sâu bệnh và áp dụng cơ giới hóa. Năng suất là sản lượng tính trên mỗi hecta nên chỉ thay đổi khi kĩ thuật canh tác thay đổi, không phụ thuộc vào việc mở rộng diện tích.
Hiểu đúng đề: năng suất khác diện tích và sản lượng
Câu hỏi này dựa vào một công thức rất quen: Sản lượng = Diện tích × Năng suất. Vì vậy, khi đề hỏi riêng về năng suất, ta phải tìm nhân tố làm mỗi hecta lúa cho nhiều thóc hơn.
Năng suất lúa cả năm (tạ/ha) là tổng sản lượng thóc của các vụ trong năm chia cho diện tích gieo trồng. Hai ý này hay bị học sinh nhầm lẫn:
- Diện tích: tăng khi khai hoang, mở rộng đất canh tác hoặc tăng số vụ.
- Năng suất: tăng khi cây lúa được chăm sóc tốt hơn trên cùng một đơn vị diện tích.
Vì sao thâm canh là nguyên nhân chủ yếu?
Từ những năm 1980 đến nay, năng suất lúa nước ta tăng gấp khoảng ba lần, trong khi diện tích gieo trồng lúa gần như đứng yên, thậm chí có giai đoạn giảm do chuyển đổi đất. Điều đó cho thấy sản lượng tăng chủ yếu nhờ năng suất, và năng suất tăng nhờ thâm canh.
Thâm canh lúa gồm các biện pháp chính:
- Giống mới: lúa lai, lúa ngắn ngày, giống chịu mặn, chịu hạn, kháng sâu bệnh.
- Phân bón và bảo vệ thực vật: bón cân đối đạm – lân – kali, phòng trừ sâu rầy kịp thời.
- Thủy lợi: chủ động tưới tiêu, nhất là ở đồng bằng sông Hồng và đồng bằng sông Cửu Long.
- Kĩ thuật và cơ giới hóa: gieo sạ hợp lí, làm đất, thu hoạch bằng máy, giảm thất thoát sau thu hoạch.
Những năm gần đây năng suất lúa cả nước ở mức khoảng 60 tạ/ha, cao hơn nhiều so với đầu thời kì Đổi mới (con số làm tròn để so sánh, không phải số liệu thống kê chính xác của một năm cụ thể).
Loại trừ các nhân tố dễ nhầm
| Nhân tố | Tác động chính | Có phải nguyên nhân chủ yếu làm tăng năng suất? |
|---|---|---|
| Mở rộng diện tích (khai hoang, lấn biển) | Tăng diện tích, sản lượng | Không – diện tích lúa gần như không tăng |
| Tăng số vụ trong năm | Tăng diện tích gieo trồng, sản lượng | Không trực tiếp – làm tăng diện tích gieo trồng chứ không làm mỗi vụ cho nhiều thóc hơn |
| Thị trường xuất khẩu rộng mở | Khuyến khích sản xuất | Không – là động lực, không phải biện pháp kĩ thuật |
| Khí hậu nhiệt đới ẩm | Điều kiện thuận lợi sẵn có | Không – hầu như không đổi theo thời gian |
| Đẩy mạnh thâm canh | Tăng thóc trên mỗi ha | Có |
Lưu ý: nếu đề hỏi “sản lượng lúa tăng” thì ngoài thâm canh còn có thể liên quan đến tăng vụ, nên phải đọc kĩ từ khóa “năng suất”.
Mẹo nhớ và lỗi sai thường gặp
- Mẹo: thấy “năng suất” thì nghĩ ngay đến “kĩ thuật, giống, phân, thủy lợi”; thấy “diện tích” thì nghĩ đến “khai hoang, mở rộng, tăng vụ”.
- Lỗi 1: chọn “mở rộng diện tích” vì nghĩ cứ nhiều đất thì nhiều lúa – đó là lập luận cho sản lượng, không phải năng suất.
- Lỗi 2: chọn “khí hậu thuận lợi” vì đây là điều kiện tự nhiên lâu dài, không giải thích được sự thay đổi qua các năm.
Luyện tập
Câu 1. Một tỉnh có diện tích lúa không đổi, nhưng sản lượng thóc tăng từ 1,0 triệu tấn lên 1,2 triệu tấn. Năng suất thay đổi thế nào?
Đáp án: vì diện tích không đổi nên năng suất tăng đúng 20% (1,2 : 1,0 = 1,2 lần).
Câu 2. Sản lượng lúa của một vùng tăng 10% nhưng diện tích gieo trồng tăng 10%. Năng suất thay đổi ra sao?
Đáp án: năng suất không đổi, vì sản lượng và diện tích cùng tăng 1,1 lần nên tỉ số giữa chúng không thay đổi. Vậy sản lượng tăng ở đây là do mở rộng diện tích, không phải do thâm canh.
Câu 3. Kể ba biện pháp thâm canh giúp tăng năng suất lúa ở đồng bằng sông Cửu Long.
Gợi ý: sử dụng giống lúa ngắn ngày chịu mặn, quản lí nước tưới tiêu và ngăn mặn, cơ giới hóa khâu làm đất và thu hoạch.
Câu hỏi thường gặp
Năng suất lúa cả năm của nước ta tăng chủ yếu do nguyên nhân nào?
Chủ yếu do đẩy mạnh thâm canh: sử dụng giống mới, bón phân hợp lí, đảm bảo thủy lợi, phòng trừ sâu bệnh và cơ giới hóa sản xuất.
Tăng vụ có làm tăng năng suất lúa không?
Tăng vụ làm tăng diện tích gieo trồng và sản lượng cả năm, nhưng không trực tiếp làm tăng năng suất của mỗi vụ. Năng suất tăng nhờ kĩ thuật canh tác tốt hơn.
Sản lượng lúa tăng có đồng nghĩa năng suất tăng không?
Không. Sản lượng = diện tích × năng suất, nên sản lượng có thể tăng do diện tích mở rộng trong khi năng suất không đổi.
Năng suất lúa được tính bằng đơn vị nào?
Thường tính bằng tạ/ha, bằng sản lượng thóc chia cho diện tích gieo trồng.