Trả lời nhanh
Bản đồ sao quay gồm một đĩa in bản đồ các chòm sao và một đĩa có “cửa sổ” hình chân trời, xoay quanh trục đặt tại sao Bắc Cực. Để làm cho địa phương em, hãy tra vĩ độ nơi mình sống, dùng mẫu bản đồ sao đúng vĩ độ đó, in và cắt hai đĩa, ghép bằng đinh ghim rồi xoay đến ngày, giờ cần xem.
Bản đồ sao quay là gì?
Bản đồ sao quay (còn gọi là planisphere) là dụng cụ giúp em biết tối nay, vào giờ này, ở nơi em đứng thì nhìn thấy những chòm sao nào. Dụng cụ gồm hai phần xoay được đối với nhau:
- Đĩa sao: in bản đồ bầu trời phía bắc và phần bầu trời phía nam mà vùng đó có thể thấy, kèm vòng chia tháng, ngày ở mép.
- Đĩa che (cửa sổ): có khoảng trống hình bầu dục, tượng trưng cho phần bầu trời nhìn thấy trên đầu em. Mép cửa sổ chính là đường chân trời; mép ngoài của đĩa này có vòng chia giờ.
Vì Trái Đất tự quay nên các sao như “quay” quanh sao Bắc Cực. Chiếc bản đồ mô phỏng đúng chuyển động đó nên mới gọi là “quay”.
Tìm hiểu trên Internet, sách báo cần tìm gì?
Em có thể tìm trong sách thiên văn, báo khoa học phổ thông hoặc trên mạng với các từ khoá: “bản đồ sao quay”, “planisphere”, “bản đồ sao theo vĩ độ”. Hãy ghi lại ba nhóm thông tin sau:
- Vĩ độ của địa phương em. Ví dụ (làm tròn): Hà Nội khoảng 21° B, Huế khoảng 16° B, TP. Hồ Chí Minh khoảng 11° B. Em hãy tra số liệu của tỉnh, thành phố mình.
- Tên và hình dạng các chòm sao nổi bật như Đại Hùng, Tiểu Hùng, Thiên Hậu, Orion (Thợ Săn)…
- Mẫu bản đồ sao có thể in ra, nên chọn mẫu ghi rõ vĩ độ gần với nơi em ở.
Lưu ý: nên đối chiếu ít nhất hai nguồn để chắc chắn tên chòm sao và vị trí đúng.
Vì sao bản đồ phải làm theo vĩ độ địa phương?
Độ cao của sao Bắc Cực so với chân trời xấp xỉ bằng vĩ độ nơi quan sát. Ở Hà Nội (khoảng 21° B), sao Bắc Cực chỉ cao khoảng 21° so với chân trời phía bắc, thấp hơn nhiều so với ở những nước vĩ độ cao. Vì vậy, vùng trời nhìn thấy, hình dạng cửa sổ và vị trí trục quay trên bản đồ sẽ khác nhau giữa các vĩ độ.
Các bước làm bản đồ sao quay
- Chuẩn bị: giấy in khổ A4, bìa cứng mỏng, kéo, keo dán, đinh ghim hoặc ghim bấm làm trục, bút chì.
- In hai mẫu: mẫu đĩa sao và mẫu đĩa che đúng vĩ độ địa phương (hoặc gần nhất).
- Dán lên bìa cứng cho phẳng và bền, để keo khô.
- Cắt: cắt theo đường tròn ngoài của hai đĩa; cắt bỏ phần cửa sổ ở đĩa che.
- Đục lỗ trục tại vị trí sao Bắc Cực (tâm hai đĩa) và ghép hai đĩa bằng đinh ghim, sao cho vẫn xoay nhẹ nhàng.
- Kiểm tra: đĩa sao quay trơn tru, chữ ở mép vẫn đọc được.
Cách sử dụng
- Xoay đĩa sao sao cho ngày quan sát thẳng với giờ quan sát trên vòng chia giờ.
- Cầm bản đồ giơ lên trời, quay sao cho phương “Bắc” ghi trên đĩa hướng về phía bắc thật (dùng la bàn).
- Các chòm sao nằm trong cửa sổ là những chòm có thể thấy; chòm sát mép gần chân trời thì khó thấy hơn.
Mẹo: mỗi giờ sau, đĩa sao tương đối quay khoảng 15°; mỗi ngày sau, cùng một chòm sao mọc sớm hơn khoảng 4 phút. Em dùng điều này để kiểm tra bản đồ có đúng không.
Lỗi thường gặp
- Dùng bản đồ của vĩ độ quá khác (ví dụ mẫu cho vĩ độ 50° B) nên cửa sổ không phù hợp.
- Quên đổi giờ theo giờ địa phương hoặc nhìn nhầm hướng bắc – nam.
- Quan sát ở nơi có nhiều ánh đèn, nên chỉ thấy vài sao sáng nhất.
Luyện tập
Câu 1. Một bạn ở nơi có vĩ độ khoảng 16° B. Sao Bắc Cực cao khoảng bao nhiêu độ so với chân trời?
Đáp án: Khoảng 16°, vì độ cao sao Bắc Cực xấp xỉ vĩ độ nơi quan sát.
Câu 2. Sau 3 giờ, đĩa sao quay tương đối so với cửa sổ khoảng bao nhiêu độ?
Đáp án: 3 × 15° = 45°.
Câu 3. Vì sao cần làm cửa sổ đúng vĩ độ địa phương?
Đáp án: Vì vĩ độ quyết định độ cao của sao Bắc Cực và phần bầu trời nhìn thấy, nên cửa sổ (đường chân trời) trên bản đồ phải khớp với nơi em đứng.
Câu hỏi thường gặp
Bản đồ sao quay dùng để làm gì?
Dùng để xác định các chòm sao có thể nhìn thấy ở địa phương vào một ngày và giờ cụ thể, từ đó dễ tìm sao trên bầu trời đêm.
Làm sao biết vĩ độ địa phương của mình?
Em có thể tra trong atlat Địa lí, sách địa lí địa phương hoặc bản đồ số. Chỉ cần làm tròn đến độ là đủ để chọn mẫu bản đồ sao phù hợp.
Sao Bắc Cực cao bao nhiêu so với chân trời ở địa phương em?
Xấp xỉ bằng vĩ độ nơi em đứng. Ví dụ ở nơi có vĩ độ khoảng 21° B thì sao Bắc Cực cao khoảng 21°.
Có thể dùng một bản đồ sao quay cho cả nước không?
Dùng tạm được vì Việt Nam trải dài trên vài chục vĩ độ nhỏ, nhưng nên chọn mẫu gần vĩ độ nơi em ở để cửa sổ chân trời chính xác hơn.