Trả lời nhanh
Đề yêu cầu “thể hiện cơ cấu” của một năm nên chọn biểu đồ tròn. Em đổi tỉ trọng mỗi ngành ra độ (góc = % × 3,6), vẽ các hình quạt theo chiều kim đồng hồ từ tia 12 giờ, rồi ghi chú giải và tên biểu đồ. Sau đó nhận xét ngành lớn nhất, nhỏ nhất và giải thích bằng quá trình công nghiệp hoá, hiện đại hoá.
Đề bài (Luyện tập trang 66, Địa lí 10 Kết nối tri thức)
Cho bảng số liệu về cơ cấu GDP phân theo ngành của Việt Nam năm 2019. Yêu cầu: (1) vẽ biểu đồ thể hiện cơ cấu GDP phân theo ngành; (2) nhận xét và giải thích cơ cấu đó.
Lưu ý: số liệu cụ thể nằm trong bảng của sách giáo khoa. Để em hiểu cách làm, trang này dùng số liệu minh hoạ tự đặt: nông nghiệp, lâm nghiệp và thủy sản 14,0%; công nghiệp và xây dựng 34,5%; dịch vụ 51,5% (tổng 100%). Khi làm bài, em chỉ cần thay bằng số trong bảng của sách.
Bước 1: Vì sao chọn biểu đồ tròn?
- Từ khoá “cơ cấu” nghĩa là tỉ trọng các thành phần trong một tổng thể.
- Chỉ có một năm (2019), không có chuỗi năm → không cần biểu đồ miền hay cột chồng.
- Chỉ có 3 – 4 thành phần, tổng bằng 100% → rất hợp biểu đồ tròn.
Mẹo nhớ: một năm – cơ cấu – tròn; nhiều năm – cơ cấu – miền (hoặc cột chồng).
Bước 2: Kiểm tra số liệu và tính góc ở tâm
Trước hết cộng các tỉ trọng, tổng phải bằng 100%. Nếu tổng khác 100 thì em đã đọc nhầm số hoặc bảng có thêm một dòng (ví dụ thuế sản phẩm trừ trợ cấp sản phẩm). Cả hình tròn là 360° nên 1% ứng với 3,6°.
| Ngành (số liệu minh hoạ) | Tỉ trọng (%) | Cách tính | Góc ở tâm |
|---|---|---|---|
| Nông nghiệp, lâm nghiệp và thủy sản | 14,0 | 14,0 × 3,6 | 50,4° |
| Công nghiệp và xây dựng | 34,5 | 34,5 × 3,6 | 124,2° |
| Dịch vụ | 51,5 | 51,5 × 3,6 | 185,4° |
| Tổng | 100,0 | 360° |
Cộng lại các góc: 50,4 + 124,2 + 185,4 = 360°. Nếu không ra 360° là có chỗ tính sai.
Bước 3: Vẽ biểu đồ
- Vẽ đường tròn bán kính khoảng 3 – 4 cm, đánh dấu tâm.
- Kẻ bán kính đầu tiên hướng lên đúng vị trí 12 giờ.
- Dùng thước đo độ, quay theo chiều kim đồng hồ, lần lượt vẽ từng hình quạt theo thứ tự trong bảng (hoặc từ lớn đến nhỏ, nhưng phải thống nhất).
- Ghi số % vào từng hình quạt, tô màu hoặc đánh kí hiệu khác nhau.
- Lập bảng chú giải và ghi tên biểu đồ: “Biểu đồ cơ cấu GDP phân theo ngành của Việt Nam năm 2019 (%)”.
Bước 4: Nhận xét (theo số liệu minh hoạ)
- Năm 2019, dịch vụ chiếm tỉ trọng lớn nhất, hơn một nửa GDP (51,5%).
- Công nghiệp và xây dựng đứng thứ hai (34,5%).
- Nông nghiệp, lâm nghiệp và thủy sản nhỏ nhất (14,0%), chỉ bằng khoảng một phần bảy tổng GDP.
- Cơ cấu mang đặc trưng của nền kinh tế đang chuyển dịch: khu vực công nghiệp – xây dựng và dịch vụ chiếm ưu thế so với nông nghiệp.
Khi làm với số liệu thật, em giữ nguyên khung nhận xét này: nêu ngành cao nhất kèm số, ngành thấp nhất kèm số, rồi so sánh (gấp bao nhiêu lần hoặc hơn bao nhiêu điểm phần trăm).
Bước 5: Giải thích
- Nước ta đẩy mạnh công nghiệp hoá, hiện đại hoá, nên công nghiệp – xây dựng và dịch vụ tăng nhanh hơn nông nghiệp.
- Dân số đông, đô thị hoá nhanh, thu nhập tăng làm nhu cầu về thương mại, du lịch, tài chính, vận tải, giáo dục, y tế… tăng → dịch vụ chiếm tỉ trọng cao.
- Hội nhập quốc tế, thu hút đầu tư nước ngoài thúc đẩy chế biến, chế tạo và xây dựng hạ tầng.
- Nông nghiệp vẫn quan trọng (đảm bảo lương thực, xuất khẩu nông sản) nhưng giá trị gia tăng thấp hơn và tăng chậm hơn nên tỉ trọng nhỏ.
Lỗi sai thường gặp
- Không cộng kiểm tra tổng 100%. Nếu các tỉ trọng em chép cộng lại vượt 100% (ví dụ 64 + 38 + 15) thì chắc chắn có số bị chép sai; một cơ cấu không thể quá 100%.
- Vẽ ngược chiều kim đồng hồ hoặc không bắt đầu từ tia 12 giờ.
- Quên chú giải, quên tên biểu đồ, quên đơn vị %.
- Nhận xét chỉ đọc lại số liệu mà không so sánh, không rút ra xu hướng.
Bài luyện tập có đáp án
Bài 1. Một nền kinh tế có cơ cấu 25% – 30% – 45% cho ba khu vực. Tính góc ở tâm mỗi hình quạt.
Đáp án: 25 × 3,6 = 90°; 30 × 3,6 = 108°; 45 × 3,6 = 162°. Tổng 360°.
Bài 2. Ngành A chiếm 12,5% GDP. Góc hình quạt là bao nhiêu?
Đáp án: 12,5 × 3,6 = 45°.
Bài 3. Nếu đề cho cơ cấu GDP theo ngành của Việt Nam các năm 2010, 2015, 2019 thì chọn biểu đồ nào?
Đáp án: biểu đồ miền (hoặc cột chồng 100%), vì có nhiều năm và cần thể hiện sự chuyển dịch cơ cấu. Nếu muốn vẽ tròn thì phải vẽ ba hình tròn.
Xem thêm trong Bài 22
- Địa lí 10 Bài 22: Cơ cấu kinh tế, GDP và GNI
- Câu hỏi trang 65: khái niệm cơ cấu kinh tế
- Câu hỏi trang 66: so sánh GDP và GNI
- Vận dụng trang 66: GDP và GDP bình quân đầu người
Câu hỏi thường gặp
Vì sao vẽ cơ cấu GDP năm 2019 lại dùng biểu đồ tròn?
Vì đề yêu cầu thể hiện cơ cấu (tỉ trọng các thành phần trong tổng thể) của một năm duy nhất và chỉ có vài thành phần, tổng bằng 100%. Đó là trường hợp phù hợp nhất với biểu đồ tròn.
Cách tính góc ở tâm cho mỗi ngành là gì?
Lấy tỉ trọng (%) nhân với 3,6. Ví dụ ngành chiếm 14,0% có góc 14,0 × 3,6 = 50,4°. Tổng các góc phải bằng 360°.
Vẽ biểu đồ tròn bắt đầu từ đâu và theo chiều nào?
Bắt đầu từ tia bán kính hướng 12 giờ và vẽ lần lượt các hình quạt theo chiều kim đồng hồ.
Nếu tổng các tỉ trọng không bằng 100% thì làm sao?
Kiểm tra lại xem có chép nhầm số hay bảng có thêm dòng như thuế sản phẩm trừ trợ cấp sản phẩm. Chỉ khi các thành phần cộng đủ 100% mới vẽ biểu đồ tròn được.