Trả lời nhanh
Vận động nội lực theo phương nằm ngang không làm vỏ Trái Đất nâng lên hoặc hạ xuống trên diện rộng, cũng không gây hiện tượng biển tiến, biển thoái. Đó là kết quả của vận động theo phương thẳng đứng. Vận động nằm ngang chủ yếu nén ép hoặc tách các mảng đất đá, tạo ra uốn nếp, đứt gãy và địa hào, địa lũy.
Câu hỏi này thường xuất hiện trong bài “Nội lực và tác động của nội lực” (Địa lí 10). Đề thường để dạng “không làm…” nên bạn cần nắm rõ vận động nằm ngang làm được gì, để loại những ý còn lại.
Vận động theo phương nằm ngang là gì?
Đây là vận động làm các khối đất đá dịch chuyển theo chiều song song với bề mặt Trái Đất. Các lớp đất đá bị nén ép (khi hai khối tiến lại gần nhau) hoặc bị kéo giãn, tách ra (khi hai khối rời xa nhau).
Vận động này diễn ra mạnh ở ranh giới các mảng kiến tạo, nên liên quan đến núi uốn nếp, đới đứt gãy lớn.
Vận động nằm ngang làm được những gì?
- Uốn nếp: đá còn dẻo, bị nén ép thì cong lên thành nếp lồi (khối đá nhô cao) và nếp lõm. Các dãy núi uốn nếp lớn như Himalaya, Anpơ hình thành theo cách này.
- Đứt gãy: đá cứng, giòn bị nén hoặc kéo mạnh thì nứt gãy, hai bên dịch chuyển so với nhau.
- Địa hào, địa lũy: khi đứt gãy xảy ra, khối đất đá sụt xuống gọi là địa hào, khối nhô lên gọi là địa lũy.
Vận động nằm ngang không làm gì?
Những hiện tượng sau là của vận động thẳng đứng, vì thế nếu đề hỏi “vận động theo phương nằm ngang không làm…” thì đây chính là đáp án cần tìm:
- Làm một vùng đất nâng lên hoặc hạ xuống một cách chậm chạp trên diện rộng.
- Làm thay đổi ranh giới lục địa – biển, gây ra biển tiến, biển thoái.
- Làm lục địa này nâng, lục địa kia hạ so với mực nước biển.
Bảng so sánh để không nhầm
| Tiêu chí | Vận động nằm ngang | Vận động thẳng đứng |
|---|---|---|
| Phương dịch chuyển | Song song với mặt đất | Vuông góc với mặt đất (lên – xuống) |
| Kết quả chính | Uốn nếp, đứt gãy, địa hào, địa lũy | Nâng lên, hạ xuống; biển tiến, biển thoái |
| Quy mô | Tạo núi, đới đứt gãy | Thay đổi diện rộng, rất chậm |
Mẹo nhớ nhanh
Gặp từ khoá “nâng lên – hạ xuống – biển tiến – biển thoái” thì nghĩ ngay đến thẳng đứng. Gặp “nén ép – uốn nếp – đứt gãy” thì nghĩ đến nằm ngang. Với câu “không làm”, bạn chọn ý thuộc nhóm còn lại.
Lỗi sai thường gặp
- Nghĩ đứt gãy chỉ do vận động thẳng đứng. Thực tế đứt gãy có thể do cả hai loại vận động, nhưng đề SGK xếp đứt gãy, uốn nếp vào nhóm nằm ngang.
- Nhầm “địa hào, địa lũy” với “nâng lên, hạ xuống diện rộng”. Địa hào, địa lũy là kết quả của đứt gãy, quy mô cục bộ.
- Bỏ qua chữ “không” trong đề nên chọn ngay ý đúng.
Luyện tập
- Hiện tượng biển tiến, biển thoái do loại vận động nào gây ra?
Đáp án: vận động nâng lên, hạ xuống theo phương thẳng đứng, không phải vận động nằm ngang. - Đá cứng bị nén ép mạnh thường tạo ra dạng địa hình nào: uốn nếp hay đứt gãy?
Đáp án: đứt gãy, vì đá cứng giòn nên nứt gãy thay vì uốn cong. - Ý nào là kết quả của vận động nằm ngang: dãy núi uốn nếp hay một vùng đất bị hạ thấp chậm chạp suốt hàng triệu năm?
Đáp án: dãy núi uốn nếp. Ý còn lại thuộc vận động thẳng đứng.
Lưu ý: tôi chưa có đủ bốn phương án gốc của đề, nên bài viết trình bày theo cách điền khuyết và loại trừ. Bạn đối chiếu với đề của mình: phương án nói về nâng lên, hạ xuống diện rộng hoặc biển tiến, biển thoái sẽ là phương án đúng cho câu “không làm”.
Câu hỏi thường gặp
Vận động nội lực theo phương nằm ngang không làm điều gì?
Không làm vỏ Trái Đất nâng lên, hạ xuống trên diện rộng và không gây biển tiến, biển thoái. Đó là tác động của vận động thẳng đứng.
Vận động nằm ngang gây ra hiện tượng gì?
Gây ra uốn nếp, đứt gãy, và qua đứt gãy tạo ra địa hào, địa lũy. Các dãy núi uốn nếp lớn hình thành do loại vận động này.
Vì sao đá cứng bị nén ép lại đứt gãy mà không uốn nếp?
Đá cứng giòn, ít biến dạng dẻo nên khi lực quá lớn sẽ nứt gãy. Đá mềm, dẻo mới bị uốn cong thành nếp.
Biển tiến, biển thoái do vận động nào?
Do vận động nâng lên, hạ xuống của vỏ Trái Đất theo phương thẳng đứng, làm thay đổi ranh giới giữa lục địa và biển.