Trả lời nhanh
Phần Thực hành tiếng Việt trang 90–91 giúp em nhận ra vai trò của phương tiện giao tiếp phi ngôn ngữ (hình ảnh, ảnh chụp, chú thích) trong văn bản thông tin: hình minh hoạ làm nội dung dễ hình dung, đáng tin và hấp dẫn hơn. Cần đặt hình đúng đề mục, ghi chú thích ngắn gọn, rồi vận dụng để viết bản tin khoảng 200 chữ.
Kiến thức cần nhớ trước khi làm bài
Phương tiện giao tiếp phi ngôn ngữ là những phương tiện không dùng từ ngữ để truyền thông tin: hình ảnh, sơ đồ, biểu đồ, bảng biểu, kí hiệu, màu sắc, cách trình bày… Trong văn bản thông tin, chúng đi cùng lời văn để bổ sung, minh chứng cho điều tác giả nói.
- Tác dụng: cụ thể hoá thông tin, giúp người đọc hình dung nhanh, tăng sức thuyết phục và tính hấp dẫn.
- Nguyên tắc dùng: hình phải liên quan trực tiếp đến nội dung đoạn/đề mục; có chú thích rõ; không thay thế hoàn toàn lời văn.
Mẹo nhớ: khi chọn hình cho một đoạn, tự hỏi hai điều – “hình này cho người đọc thấy thêm điều gì?” và “hình này khớp với ý chính của đoạn nào?”.
Câu 1 (trang 90): Văn bản chỉ có lời thuyết minh, không có tranh minh hoạ
Nếu văn bản Tranh Đông Hồ – nét tinh hoa của văn hoá dân gian Việt Nam chỉ có chữ thì việc truyền tải thông tin sẽ gặp khó khăn:
- Người chưa từng thấy tranh Đông Hồ khó hình dung đường nét, bố cục, màu sắc “bình dị, ấm áp” mà bài nói đến; lời tả dù hay vẫn trừu tượng.
- Các chi tiết về đề tài, kĩ thuật in, ván khắc… thiếu bằng chứng trực quan nên kém thuyết phục.
- Bài viết khô, dễ làm người đọc mất hứng thú, nhất là với một đối tượng nghệ thuật thiên về thị giác.
Vì vậy hình ảnh là một “mảnh ghép” không thể thiếu của văn bản này.
Câu 2 (trang 90): Liệt kê hình minh hoạ và xử lí hình bổ sung
a. Bảng đối chiếu đề mục – hình minh hoạ
| Đề mục | Hình minh hoạ và chú thích |
|---|---|
| 1. Đề tài dân dã, hình tượng sinh động, ngộ nghĩnh | Hình 1: Trâu sen (bản khắc); Hình 2: Lợn đàn |
| 2. Chất liệu tự nhiên, sắc màu bình dị, ấm áp | Không có hình |
| 3. Chế tác khéo léo, công phu | Hình 3: Đám cưới chuột |
| 4. Rộn ràng tranh Tết | Không có hình |
| 5. Lưu giữ và phục chế | Không có hình |
Lưu ý: em nên mở sách đối chiếu lại số thứ tự hình và chú thích để chép đúng vào vở.
b. Hình bên phải dùng cho mục 4 hay mục 5?
Hướng trả lời hợp lí là chọn mục 5 (Lưu giữ và phục chế). Lập luận: bức ảnh cho thấy nhiều tác phẩm tranh Đông Hồ được gìn giữ, trưng bày; điều đó khớp với ý “bảo tồn, phát huy giá trị truyền thống” hơn là không khí chợ Tết ở mục 4. Nếu ảnh lại chụp cảnh bày bán, mua tranh ngày Tết thì phải chọn mục 4 – nghĩa là em cần nhìn nội dung ảnh trước, rồi mới chọn mục và nêu lí do rõ ràng.
Câu 3 (trang 91): Ảnh bốn tấm ván khắc in tranh
- Ván khắc dùng in bức tranh nào? Bộ ván bốn màu tương ứng với bức Đám cưới chuột (Hình 3) trong bài: đối chiếu các mảng màu trên tranh với màu mực trên từng ván.
- Dùng cho đoạn nào? Mục 3 – Chế tác khéo léo, công phu, vì ảnh minh hoạ một công đoạn làm tranh: mỗi màu cần một ván riêng, in lần lượt.
- Chú thích gợi ý: “Những tấm ván khắc dùng để in tranh Đông Hồ”. Chú thích nên ngắn, nêu đúng đối tượng trong ảnh.
Câu 4 (trang 91): Hình minh hoạ trang 86
Hình ghi lại các hiện vật gắn với nghệ thuật cải lương như: quạt, bằng khen, cúp, đàn nhị, đàn đáy, sách và tài liệu… Em nên gọi tên đúng những gì nhìn thấy trong ảnh.
Tác dụng: các hiện vật cho người đọc “nhìn thấy” đời sống của bộ môn nghệ thuật đó, bổ sung cho lời kể trong bản tin; thông tin vì thế rõ ràng, chân thực, cuốn hút hơn và người đọc dễ tin vào những gì bản tin nói.
Từ đọc đến viết: Bản tin khoảng 200 chữ
Dàn ý nhanh
- Tiêu đề ngắn, nêu sự kiện.
- Sapo: ai – cái gì – khi nào – ở đâu.
- Diễn biến chính, số liệu, lời phát biểu tiêu biểu.
- Ý nghĩa/kết quả; có thể kèm ảnh và chú thích.
Bản tin mẫu
Học sinh Trường THPT Lê Quý Đôn trải nghiệm làm tranh dân gian
Sáng thứ Bảy vừa qua, tại sân trường THPT Lê Quý Đôn, Đoàn trường phối hợp với Câu lạc bộ Mĩ thuật tổ chức hoạt động “Một buổi sáng với tranh dân gian”. Gần 300 học sinh khối 10 và 11 tham dự.
Tại đây, các em được nghe nghệ nhân giới thiệu quy trình in tranh: khắc ván, pha màu từ nguyên liệu tự nhiên, in từng lớp màu lên giấy. Sau phần giới thiệu, mỗi lớp được phát một bộ ván nhỏ để tự tay in tranh. Nhiều em lần đầu cầm chày, bay màu nên in lệch, nhưng ai cũng háo hức làm lại.
Kết thúc hoạt động, hơn 80 bức tranh được trưng bày ở hành lang tầng một. Em Nguyễn Thu Hà (lớp 10A3) chia sẻ: “Em hiểu vì sao mỗi bức tranh cần rất nhiều công sức.” Hoạt động góp phần giúp học sinh thêm yêu và có ý thức giữ gìn di sản văn hoá dân tộc.
Ảnh: Học sinh in tranh trên ván khắc dưới sự hướng dẫn của nghệ nhân.
Lưu ý: tên trường, số liệu trong bản tin trên là ví dụ tự đặt; khi viết, em thay bằng sự kiện có thật ở trường hoặc địa phương mình.
Lỗi thường gặp khi làm bài
- Gắn hình vào đề mục chỉ vì “có vẻ liên quan” mà không giải thích lí do.
- Chú thích quá dài hoặc chỉ ghi “Hình 1” mà không nêu đối tượng.
- Viết bản tin như bài văn kể chuyện, thiếu thời gian, địa điểm, số liệu.
- Chép tên hiện vật hoặc số hình sai vì không nhìn lại sách.
Luyện tập thêm
- Một bài viết về chợ nổi miền Tây có đoạn “Hàng hoá bày bán bằng cây bẹo”. Nên chọn ảnh nào minh hoạ? Gợi ý đáp án: ảnh những chiếc ghe có cây sào treo hàng hoá, chú thích “Cây bẹo treo hàng trên ghe ở chợ nổi”.
- Vì sao nên có chú thích dưới mỗi hình? Gợi ý: chú thích giúp người đọc hiểu nhanh hình thể hiện gì và nối hình với nội dung lời văn.
- Viết sapo (1–2 câu) cho bản tin về buổi lao động dọn vệ sinh trường. Mẫu: “Chiều 15/11, toàn thể học sinh lớp 10A5 Trường THPT X đã tham gia buổi lao động dọn vệ sinh khu vườn sau trường, góp phần xây dựng cảnh quan xanh – sạch – đẹp.” (ngày, tên trường là ví dụ).
Xem thêm các bài soạn liên quan
- Soạn bài Lí ngựa ô ở hai vùng đất
- Soạn bài Chợ Nổi – nét văn hoá sông nước miền Tây
- Soạn văn 10 – Chân trời sáng tạo
Câu hỏi thường gặp
Phương tiện giao tiếp phi ngôn ngữ là gì?
Là những phương tiện truyền thông tin không dùng từ ngữ như hình ảnh, sơ đồ, biểu đồ, bảng biểu, kí hiệu, màu sắc. Trong văn bản thông tin, chúng đi kèm lời văn để làm nội dung rõ ràng và hấp dẫn hơn.
Vì sao văn bản Tranh Đông Hồ cần có tranh minh hoạ?
Vì đối tượng của bài là một loại hình nghệ thuật thị giác. Nếu chỉ có lời thuyết minh, người đọc khó hình dung màu sắc, bố cục, đề tài của tranh và bài viết kém thuyết phục.
Ảnh bốn tấm ván khắc nên đặt ở mục nào của văn bản?
Nên đặt ở mục 3 – Chế tác khéo léo, công phu, vì ảnh minh hoạ một công đoạn làm tranh: mỗi màu in cần một ván khắc riêng.
Bản tin khoảng 200 chữ cần có những phần nào?
Gồm tiêu đề, sapo trả lời ai – việc gì – khi nào – ở đâu, phần diễn biến có số liệu hoặc lời phát biểu, phần ý nghĩa; có thể kèm ảnh và chú thích.