Trả lời nhanh
Nơi quanh năm có ngày và đêm dài như nhau là xích đạo (vĩ độ 0°), mỗi ngày có khoảng 12 giờ ban ngày và 12 giờ ban đêm. Nguyên nhân là trục Trái Đất nghiêng nhưng đường phân chia sáng tối luôn đi qua tâm Trái Đất và chia xích đạo thành hai nửa bằng nhau, nên nửa vòng ở phía sáng và nửa vòng ở phía tối luôn bằng nhau suốt năm.
Vì sao xích đạo luôn có ngày đêm bằng nhau?
Khi Trái Đất quay quanh trục, mỗi điểm trên bề mặt đi qua nửa được chiếu sáng rồi nửa trong bóng tối. Thời gian ở nửa nào dài hay ngắn phụ thuộc vào đoạn vĩ tuyến của điểm đó nằm trong vùng sáng chiếm bao nhiêu phần.
Đường phân chia sáng tối luôn là một vòng tròn lớn đi qua tâm Trái Đất. Xích đạo cũng là một vòng tròn lớn, nên hai vòng tròn lớn cắt nhau tại tâm và luôn chia nhau thành hai nửa bằng nhau. Vì thế, bất kể Trái Đất ở vị trí nào trên quỹ đạo, xích đạo luôn có một nửa ở vùng sáng và một nửa ở vùng tối.
Trong hình, vĩ tuyến 60°B (đường xanh) bị đường phân chia sáng tối cắt thành hai phần không bằng nhau, phần ở vùng sáng dài hơn. Vì vậy ở đó ngày dài hơn đêm vào thời điểm này (mùa hạ của bán cầu Bắc).
Độ dài ngày đêm thay đổi thế nào theo vĩ độ?
| Vị trí | Ngày đêm trong năm |
|---|---|
| Xích đạo (0°) | Quanh năm ngày bằng đêm, khoảng 12 giờ |
| Giữa xích đạo và vòng cực | Mùa hạ ngày dài hơn đêm, mùa đông ngày ngắn hơn đêm; càng xa xích đạo, chênh lệch càng lớn |
| Vòng cực (khoảng 66°33′) | Có ngày cực dài hoặc cực ngắn, 24 giờ ngày hoặc đêm vào các ngày hạ chí và đông chí |
| Cực Bắc, cực Nam | Một năm có khoảng 6 tháng ngày liên tục và 6 tháng đêm liên tục |
Ở nước ta, chênh lệch độ dài ngày giữa mùa hè và mùa đông nhỏ ở phía nam (gần xích đạo) và lớn dần khi ra phía bắc. Hà Nội có ngày dài nhất khoảng hơn 13 giờ vào tháng 6 và ngắn nhất khoảng hơn 10 giờ vào tháng 12.
Còn thời điểm xuân phân và thu phân thì sao?
Vào ngày 21 tháng 3 và 23 tháng 9, Mặt Trời chiếu thẳng góc xuống xích đạo, đường phân chia sáng tối đi qua hai cực. Khi đó mọi nơi trên Trái Đất (trừ vùng cực) gần như có ngày và đêm dài bằng nhau. Nhưng chỉ ở xích đạo thì hiện tượng này kéo dài suốt cả năm.
Lưu ý về con số “đúng 12 giờ”
Thực tế, độ dài ngày ở xích đạo lớn hơn 12 giờ vài phút vì khí quyển làm cong tia sáng, khiến ta thấy Mặt Trời trước khi nó thực sự lên khỏi đường chân trời, và vì Mặt Trời không phải là một điểm sáng mà có kích thước. Khi trả lời bài, em cứ viết “ngày đêm dài bằng nhau, khoảng 12 giờ”.
Mẹo nhớ
Em chỉ cần nhớ hình ảnh quả cam bị cắt đôi: nhát cắt qua tâm luôn chia đường xích đạo thành hai phần bằng nhau. Những vòng tròn nhỏ hơn (các vĩ tuyến khác) khi bị cắt qua sẽ cho hai phần không bằng nhau.
Lỗi sai thường gặp
- Trả lời “hai cực”. Ở hai cực, ngày hoặc đêm kéo dài tới nửa năm, nên hoàn toàn không bằng nhau.
- Trả lời “Việt Nam” hoặc “chí tuyến”. Ở các vĩ độ này, ngày và đêm chỉ bằng nhau vào hai ngày xuân phân và thu phân.
- Nhầm lí do là Trái Đất không nghiêng. Thực ra trục luôn nghiêng, chỉ là xích đạo nằm ngay trên vòng tròn lớn nên không bị ảnh hưởng.
Bài luyện tập
- Vì sao ở vĩ độ 60°B, mùa hạ ngày dài hơn đêm?
Đáp án: Do trục Trái Đất nghiêng, bán cầu Bắc ngả về phía Mặt Trời, phần lớn vĩ tuyến này nằm trong vùng được chiếu sáng nên thời gian ban ngày dài hơn. - Ngày nào trong năm gần như mọi nơi có ngày bằng đêm?
Đáp án: Ngày 21 tháng 3 (xuân phân) và 23 tháng 9 (thu phân). - Ở cực Bắc, hiện tượng ngày đêm có đặc điểm gì?
Đáp án: Có khoảng 6 tháng ban ngày liên tục (mùa hạ) và 6 tháng ban đêm liên tục (mùa đông).
Câu hỏi thường gặp
Nơi nào trên Trái Đất quanh năm có ngày và đêm dài như nhau?
Đó là xích đạo (vĩ độ 0°), nơi quanh năm ngày và đêm đều dài khoảng 12 giờ.
Vì sao ở hai cực ngày đêm không bằng nhau?
Ở hai cực, do trục Trái Đất nghiêng nên có khoảng 6 tháng được chiếu sáng liên tục và 6 tháng chìm trong bóng tối liên tục.
Việt Nam có ngày đêm dài bằng nhau không?
Chỉ vào khoảng ngày 21 tháng 3 và 23 tháng 9. Các thời gian khác trong năm, ngày dài hơn đêm vào mùa hạ và ngắn hơn đêm vào mùa đông.