Trả lời nhanh
Phương án A (HIV) và B (ruồi giấm) đều sai. HIV là virus, chưa có cấu tạo tế bào. Ruồi giấm là động vật, có tế bào nhân thực. Sinh vật nhân sơ chỉ gồm vi khuẩn và vi khuẩn cổ, nên đáp án đúng là phương án nêu tên một loài vi khuẩn, ví dụ E. coli hoặc vi khuẩn lam.
Phân tích từng phương án đã biết
- A. HIV – sai. HIV là virus gây suy giảm miễn dịch ở người. Virus không có cấu tạo tế bào, chỉ gồm vật chất di truyền (ARN) và vỏ protein. Vì chưa là tế bào nên không thể gọi là nhân sơ hay nhân thực.
- B. Ruồi giấm – sai. Ruồi giấm là động vật thuộc giới Động vật. Tế bào của nó có nhân hoàn chỉnh và nhiều bào quan có màng, nên là sinh vật nhân thực.
- Phương án còn lại: hãy chọn tên loài là vi khuẩn (E. coli, Salmonella, Bacillus subtilis, vi khuẩn lam…) hoặc vi khuẩn cổ. Nếu đề của bạn có nấm men, trùng giày, tảo lục hay cây lúa thì đó là sinh vật nhân thực, phải loại.
Sinh vật nhân sơ là gì?
Sinh vật nhân sơ (prokaryote) là sinh vật có cấu tạo tế bào chưa có nhân hoàn chỉnh. Vật chất di truyền nằm ở vùng nhân, không có màng bao bọc. Nhóm này gồm vi khuẩn (Bacteria) và vi khuẩn cổ (Archaea).
Dấu hiệu nhận biết tế bào nhân sơ
- Không có màng nhân; ADN dạng vòng nằm trong vùng nhân, ngoài ra có thể có plasmid.
- Không có bào quan có màng như ti thể, lục lạp, lưới nội chất, bộ máy Golgi.
- Bào quan duy nhất là ribosome (loại 70S, nhỏ hơn ribosome của tế bào nhân thực).
- Kích thước nhỏ, thường khoảng 1–5 µm, nên tỉ lệ diện tích bề mặt trên thể tích lớn và trao đổi chất nhanh.
- Hầu hết có thành tế bào (ở vi khuẩn thành phần chính là peptidoglycan).
Bảng phân loại nhanh để loại trừ
| Nhóm | Ví dụ | Có cấu tạo tế bào? | Loại nhân |
|---|---|---|---|
| Vi khuẩn | E. coli, Salmonella, vi khuẩn lactic, vi khuẩn lam (Nostoc) | Có | Nhân sơ |
| Vi khuẩn cổ | Vi khuẩn sinh metan, vi khuẩn cổ ưa mặn | Có | Nhân sơ |
| Nguyên sinh vật, nấm, thực vật, động vật | Trùng giày, nấm men, cây lúa, ruồi giấm, con người | Có | Nhân thực |
| Virus | HIV, virus corona, thể thực khuẩn | Không | Không xếp vào nhân sơ hay nhân thực |
Lỗi sai thường gặp
- Cho rằng virus là sinh vật nhân sơ. Virus là dạng sống chưa có cấu tạo tế bào, không thuộc nhóm nào trong hai nhóm này.
- Gọi vi khuẩn lam là tảo lam và xếp vào nhân thực. Vi khuẩn lam vẫn là nhân sơ, dù có quang hợp.
- Nhầm nấm men với vi khuẩn. Nấm men là sinh vật đơn bào nhưng có nhân thực.
- Nghĩ “đơn bào là nhân sơ”. Trùng giày, tảo lục đơn bào đều là nhân thực. Điều quyết định là có màng nhân hay không.
Mẹo nhớ
Hỏi theo thứ tự hai câu. Câu 1: “Có tế bào không?” Nếu không, đó là virus, loại ngay. Câu 2: “Tế bào có màng nhân không?” Nếu không có thì là nhân sơ, tức vi khuẩn hoặc vi khuẩn cổ. Nhớ thêm: động vật, thực vật, nấm và nguyên sinh vật đều là nhân thực.
Luyện tập (ví dụ tự đặt)
- Trong các sinh vật: nấm men, vi khuẩn lactic, trùng roi, cây ngô, sinh vật nào là nhân sơ? Đáp án: vi khuẩn lactic.
- Vì sao virus corona không được xếp vào sinh vật nhân sơ? Đáp án: virus chưa có cấu tạo tế bào, chỉ gồm vật chất di truyền và vỏ protein.
- Nêu hai bào quan có ở tế bào ruồi giấm nhưng không có ở tế bào vi khuẩn. Đáp án: ví dụ ti thể và bộ máy Golgi (cũng có thể là lưới nội chất).
Câu hỏi thường gặp
Sinh vật nhân sơ gồm những nhóm nào?
Gồm vi khuẩn (Bacteria) và vi khuẩn cổ (Archaea). Chúng đều có tế bào chưa có màng nhân và không có bào quan có màng.
HIV có phải sinh vật nhân sơ không?
Không. HIV là virus, chưa có cấu tạo tế bào nên không xếp vào sinh vật nhân sơ hay nhân thực.
Ruồi giấm thuộc nhóm sinh vật nào?
Ruồi giấm là động vật, có tế bào nhân thực với nhân hoàn chỉnh và nhiều bào quan có màng như ti thể, lưới nội chất.
Vi khuẩn lam có phải sinh vật nhân sơ không?
Có. Vi khuẩn lam (trước đây hay gọi là tảo lam) có tế bào nhân sơ, dù chúng có khả năng quang hợp.