Lý thuyết KTPL 10 Bài 4 Kết nối tri thức: Cơ chế thị trường

1. Cơ chế thị trường

a) Khái niệm

Hãy hình dung một chợ đầu mối rau củ: không ai ra lệnh cho người nông dân phải trồng bao nhiêu cải, bán giá bao nhiêu. Vậy mà hôm nào cải khan hiếm, giá tăng, hôm sau nhiều nhà vườn đổ xô trồng cải. Chính sức mạnh “ngầm” đó là cơ chế thị trường.

Cơ chế thị trường là hệ thống các quan hệ kinh tế mang tính tự điều chỉnh, tuân theo yêu cầu của các quy luật kinh tế như quy luật cạnh tranh, quy luật cung – cầu, quy luật giá cả, quy luật lợi nhuận… Các quy luật này chi phối hành vi của người sản xuất, người tiêu dùng và các chủ thể kinh tế khác, đóng vai trò như bàn tay vô hình điều tiết nền kinh tế.

Mẹo nhớ: khi đọc đề, thấy cụm “tự điều chỉnh”, “bàn tay vô hình”, “tuân theo quy luật” thì nghĩ ngay đến cơ chế thị trường.

b) Ưu điểm

• Kích thích tính năng động, sáng tạo: muốn có lợi nhuận, doanh nghiệp buộc phải cải tiến kĩ thuật, hạ chi phí, nâng chất lượng, nhờ đó lực lượng sản xuất phát triển và kinh tế tăng trưởng.
• Phân bổ lại nguồn lực kinh tế: vốn, lao động, đất đai… tự chảy về nơi sử dụng hiệu quả, đáp ứng tốt hơn nhu cầu và lợi ích của các chủ thể.
• Thoả mãn ngày càng tốt nhu cầu con người: hàng hoá đa dạng, chất lượng tăng, từ đó thúc đẩy tiến bộ và văn minh xã hội.

c) Nhược điểm

• Tiềm ẩn rủi ro, khủng hoảng, suy thoái: thị trường biến động, sản xuất chạy theo tín hiệu giá có thể gây dư thừa hoặc thiếu hụt hàng hoá.
• Phát sinh cạnh tranh không lành mạnh: làm hàng giả, gian lận thương mại, đầu cơ, ép giá… gây thiệt hại cho người sản xuất chân chính và người tiêu dùng.
• Không tự khắc phục được phân hoá sâu sắc trong xã hội: khoảng cách giàu – nghèo có xu hướng tăng nếu chỉ để thị trường tự vận hành.

Vì vậy Nhà nước cần tăng cường quản lí vĩ mô (bằng pháp luật, thuế, chính sách…) để phát huy ưu điểm và hạn chế nhược điểm của cơ chế thị trường.

Nội dung	Ưu điểm	Nhược điểm
Động lực kinh doanh	Năng động, sáng tạo, đổi mới	Dễ chạy theo lợi nhuận bằng thủ đoạn
Nguồn lực	Được phân bổ về nơi hiệu quả	Có thể gây dư thừa, thiếu hụt, khủng hoảng
Xã hội	Nhu cầu được đáp ứng tốt hơn	Phân hoá giàu nghèo sâu sắc

2. Giá cả thị trường

a) Khái niệm

• Giá cả hàng hoá là số tiền phải trả cho một hàng hoá để bù đắp những chi phí sản xuất và lưu thông hàng hoá đó.
• Giá cả thị trường là giá bán thực tế của hàng hoá trên thị trường, tức mức giá được thoả thuận giữa người mua và người bán.

Giá cả thị trường thường xoay quanh giá trị hàng hoá và lên xuống theo quan hệ cung – cầu: cung lớn hơn cầu thì giá có xu hướng giảm; cầu lớn hơn cung thì giá có xu hướng tăng. Khi cung bằng cầu, ta có mức giá cân bằng.

b) Chức năng của giá cả thị trường

1. Cung cấp thông tin: giá cho người sản xuất biết nên mở rộng hay thu hẹp sản xuất, cho người tiêu dùng biết nên mua nhiều hay ít, tăng hay giảm tiêu dùng.
2. Phân bổ nguồn lực: giá tăng cao ở ngành nào thì nguồn lực đổ về ngành đó; giá thấp thì nguồn lực rút bớt. Nhờ vậy quy mô sản xuất được điều tiết, cung – cầu dần cân đối.
3. Công cụ quản lí của Nhà nước: Nhà nước dùng giá (kết hợp thuế, trợ giá, dự trữ quốc gia…) để quản lí, kích thích và điều tiết nền kinh tế.

Ví dụ thực tế

Vào dịp Tết, nhu cầu mua hoa mai, hoa đào tăng mạnh, giá tăng. Giá cao là thông tin báo cho nhà vườn biết nên trồng nhiều hơn năm sau; đồng thời nhiều người chuyển sang trồng hoa (phân bổ nguồn lực). Nếu năm sau quá nhiều người trồng, cung vượt cầu, giá giảm, một số người lại rút khỏi. Đó là cơ chế thị trường tự điều chỉnh.

3. Lợi nhuận và chi phí – vì sao đề hay hỏi?

Lợi nhuận = doanh thu − chi phí. Muốn có lợi nhuận, chi phí sản xuất phải thấp hơn giá bán trên thị trường. Nếu chi phí lớn hơn giá bán thì doanh nghiệp thua lỗ. Muốn kinh doanh thành công trong cơ chế thị trường, doanh nghiệp cần:

• cung ứng sản phẩm phù hợp nhu cầu người tiêu dùng;
• cạnh tranh lành mạnh, tuân thủ pháp luật;
• tính toán, giảm chi phí để chi phí nhỏ hơn giá bán.

4. Sơ đồ ghi nhớ nhanh

• Cơ chế thị trường → quy luật cạnh tranh, cung – cầu, giá cả, lợi nhuận → “bàn tay vô hình”.
• Ưu điểm: năng động – phân bổ – thoả mãn nhu cầu.
• Nhược điểm: rủi ro – cạnh tranh bẩn – phân hoá.
• Giá cả thị trường: thông tin – phân bổ – công cụ Nhà nước.

5. Các lỗi sai thường gặp

• Nhầm ưu điểm với nhược điểm: “thúc đẩy lực lượng sản xuất, tăng trưởng kinh tế” là ưu điểm; “khủng hoảng, suy thoái” mới là nhược điểm.
• Cho rằng cơ chế thị trường hoàn hảo, không cần Nhà nước: sai, vì thị trường không tự khắc phục được phân hoá xã hội và cạnh tranh không lành mạnh.
• Nhầm giá cả hàng hoá với giá cả thị trường: giá cả hàng hoá nhấn mạnh số tiền bù đắp chi phí; giá cả thị trường là giá bán thực tế do người mua – người bán thoả thuận.
• Nghĩ “cạnh tranh bằng mọi cách” là đúng: cạnh tranh phải lành mạnh, đúng pháp luật.

6. Luyện tập có đáp án

Câu 1. Cụm từ “bàn tay vô hình” dùng để chỉ điều gì?
A. Sự can thiệp trực tiếp của Nhà nước vào giá cả.
B. Sự tự điều chỉnh của nền kinh tế theo các quy luật thị trường.
C. Hành vi thao túng giá của doanh nghiệp lớn.
D. Hoạt động kiểm tra của cơ quan quản lí thị trường.

Đáp án: B. “Bàn tay vô hình” là cách nói hình ảnh về cơ chế thị trường tự điều tiết. A là vai trò của Nhà nước (bàn tay hữu hình); C và D không phải khái niệm này.

Câu 2. Nhà vườn thấy giá bưởi tăng liên tục nên mở rộng diện tích trồng. Giá cả ở đây thực hiện chức năng nào?
A. Cung cấp thông tin.
B. Công cụ quản lí của Nhà nước.
C. Bù đắp chi phí lưu thông.
D. Hạn chế cạnh tranh.

Đáp án: A. Giá tăng là tín hiệu giúp chủ thể quyết định mở rộng sản xuất. B sai vì không có sự tác động của Nhà nước trong tình huống; C, D không phải chức năng của giá cả thị trường.

Câu 3. Một cửa hàng trà sữa có chi phí mỗi ly là 22 000 đồng, bán 30 000 đồng/ly. Nếu giá thị trường giảm còn 20 000 đồng/ly và cửa hàng bán theo giá đó, kết quả là gì?

Đáp án: mỗi ly lỗ 22 000 − 20 000 = 2 000 đồng vì chi phí lớn hơn giá bán. Cửa hàng phải tìm cách giảm chi phí hoặc nâng giá trị sản phẩm để cạnh tranh lành mạnh (đây là ví dụ tự đặt để minh hoạ).

Câu 4 (tự luận ngắn). Em hãy chỉ ra một nhược điểm của cơ chế thị trường và đề xuất vai trò của Nhà nước.

Gợi ý: nhược điểm – xuất hiện hàng giả, hàng kém chất lượng (cạnh tranh không lành mạnh). Nhà nước ban hành và thực thi pháp luật về chất lượng hàng hoá, xử phạt vi phạm, tăng thanh tra, kiểm tra thị trường để bảo vệ người tiêu dùng và doanh nghiệp làm ăn chân chính.

Tài liệu cùng bài học

• Giải SGK KTPL 10 Bài 4: Cơ chế thị trường
• SBT KTPL 10 Bài 4: Cơ chế thị trường
• 25 câu trắc nghiệm KTPL 10 Bài 4
• Lý thuyết KTPL 10 Bài 3: Thị trường
• Lý thuyết KTPL 10 Bài 5: Ngân sách nhà nước
• Trắc nghiệm KTPL 10 Kết nối tri thức

Câu hỏi thường gặp

Cơ chế thị trường là gì?

Là hệ thống các quan hệ kinh tế tự điều chỉnh theo các quy luật cạnh tranh, cung – cầu, giá cả, lợi nhuận, chi phối hoạt động của các chủ thể kinh tế như một bàn tay vô hình.

Cơ chế thị trường có những ưu điểm và nhược điểm nào?

Ưu điểm: kích thích năng động, sáng tạo; phân bổ lại nguồn lực; thoả mãn nhu cầu ngày càng tốt hơn. Nhược điểm: tiềm ẩn rủi ro, khủng hoảng; cạnh tranh không lành mạnh; không tự khắc phục được phân hoá xã hội.

Giá cả thị trường có những chức năng nào?

Có ba chức năng: cung cấp thông tin cho các chủ thể kinh tế, phân bổ nguồn lực, và là công cụ để Nhà nước quản lí, kích thích, điều tiết nền kinh tế.

Vì sao Nhà nước phải quản lí vĩ mô khi đã có cơ chế thị trường?

Vì cơ chế thị trường có nhược điểm vốn có như khủng hoảng, cạnh tranh không lành mạnh và phân hoá xã hội. Nhà nước dùng pháp luật, thuế, chính sách để hạn chế các nhược điểm đó.

Bài học liên quan

• Sản xuất có vai trò quyết định phân phối, trao đổi, tiêu dùng: đúng hay sai?
• Hoàn thiện sơ đồ cấu trúc bộ máy nhà nước Cộng hòa xã hội chủ nghĩa Việt Nam
• Vai trò của chủ thể sản xuất là gì? Nội dung nào dưới đây đúng?
• Có mấy loại kế hoạch tài chính cá nhân? Phân loại và ví dụ
• Phân phối, trao đổi là hoạt động có vai trò cầu nối sản xuất với tiêu dùng
• Các loại kế hoạch tài chính cá nhân theo thời gian thực hiện, có ví dụ